In augustus 2023 schreef ik op mijn Netlash-blog een opiniestuk over de nood aan een nieuwe belasting. Een taks op de CPU-cycles van AI-algoritmes, naar analogie van de 19e-eeuwse Belgische “belasting op drijfkracht” - een taks die in sommige Vlaamse gemeenten, ik zweer het, tot op vandaag bestaat in de wetgeving. De reacties waren vriendelijk. Een paar mensen deelden het. Niemand deed er iets mee. Ikzelf ook niet.

Ik schrijf dit stuk omdat ik denk dat het tijd is om dat recht te zetten. Niet omdat ik zo graag gelijk heb - hoewel, laten we eerlijk zijn - maar omdat de cijfers er intussen zijn, en het ongemakkelijke patroon dat ik in 2023 aanvoelde zich sindsdien vrolijk aan het bewijzen is.

Iemand betaalt de rekening van de AI-revolutie. Die rekening wordt niet betaald door degenen die de productiviteitswinst opstrijken. En het wordt stilaan tijd dat we dat collectief durven benoemen.

Eerst dit: ik ben geen techno-pessimist

Dat moet ik van mezelf zeggen, want zodra je de woorden “AI” en “rekening” in dezelfde zin gebruikt, word je in bepaalde kringen aangezien voor iemand die thuis nog met een faxmachine werkt en denkt dat de hamer gevaarlijk was voor de spijker.

Ik ben ondernemer. Ik heb zeventien jaar een digitaal bureau gebouwd. Ik gebruik AI, ik omarm AI, ik adviseer anderen over AI. Ik heb geen zin om terug te keren naar het tijdperk van de handmatig bijgehouden spreadsheet, de fotobewerking in vijf stappen of de vergadering die een e-mail had kunnen zijn.

En: AI schept jobs. Elke technologische revolutie heeft dat gedaan, en wie dat ontkent, heeft de economische geschiedenis selectief gelezen, waarschijnlijk op een door AI samengevatte Wikipedia-pagina.

De mechanisering van de landbouw verarmde een generatie boeren - en maakte tegelijk een industriële arbeidersklasse mogelijk die twintig jaar later betere lonen verdiende dan hun voorouders ooit hadden gekend. De spreadsheet maakte de boekhouder niet overbodig. Hij maakte hem betaalbaar voor bedrijven die zich voordien geen boekhouder konden veroorloven. De typiste verdween, maar de kenniswerker verscheen. Het klopt allemaal.

Maar - en dit is het “maar” waar dit stuk om draait - er zit een structureel verschil tussen deze revolutie en alle vorige. En dat verschil heeft alles te maken met snelheid. En met wie de overgangsperiode betaalt.

De oudste truc in het handboek

Laat me u voorstellen aan een concept dat economen al sinds 1920 kennen maar dat politici liever vermijden: de negatieve externaliteit. Het idee is simpel. Als jij iets produceert en de kosten daarvan afwentelt op iemand anders die er niet voor gekozen heeft, heet dat een externaliteit. De klassieke voorbeelden zijn industriële vervuiling - de fabriek loost zijn rookgassen gratis in de atmosfeer, de samenleving betaalt via gezondheidszorg en klimaatschade.

AI heeft een arbeidsexternaliteit. En hij werkt als volgt.

Een bedrijf - laten we zeggen een verzekeringsmaatschappij, een bank, een marketingbureau - implementeert AI-tools. De productiviteit stijgt met 20, 30, soms 40%. Vijf medewerkers worden niet vervangen wanneer ze vertrekken. Of er volgt een herstructurering. De aandeelhouder is tevreden. De kwartaalcijfers ook.

En de vijf medewerkers?

Die vallen terug op de werkloosheidsuitkering. Op de VDAB. Ze gaan naar een omscholingsprogramma gefinancierd door de gemeenschap. Hun stress maakt hen ziek - de doktersrekening wordt deels betaald door de mutualiteit. Hun kinderen gaan naar school - door de overheid gefinancierd. De sociale frictie van de transitie - die absorbeert de samenleving.

De productiviteitswinst staat in de jaarrekening van het bedrijf. De transitiekost staat op de belastingbrief van u en mij.

Dit is geen aanklacht. Dit is een beschrijving. Het systeem werkt zo - niet uit kwade wil, maar omdat het er structureel niet op gebouwd is om het anders te doen. De stoommachine-eigenaar in 1850 was ook geen monster. Hij had gewoon een machine gekocht en merkte niet dat de wevers die hij ontsloeg twaalf jaar lang bedelend door Manchester liepen voordat er iets van sociaal beleid bestond.

Het IMF schat dat circa 40% van de wereldwijde werkgelegenheid significant wordt blootgesteld aan AI, met een bijzonder zware impact in gevorderde economieën. Dat zijn geen getallen van doemdenkers. Dat zijn getallen van de instelling die ook de groeiprognoses beheert.

De ongelijkheid die niemand graag benoemt

Er is nog een tweede mechanisme dat me zorgen baart - niet als pessimist, maar als iemand die gelooft in het Europese sociale model.

AI-adoptie begunstigde disproportioneel hoogopgeleide werknemers, corporaties en investeerders, terwijl laag- en middelbaar opgeleide werknemers worden verdrongen. De rijkste 10% van de wereldbevolking ervaart inkomensstijgingen door AI-integratie, terwijl de armste 10% een daling van hun inkomensaandeel ziet.

Laat me dat concreet maken, want abstracte percentages zijn het gif van het publieke debat.

De hoogopgeleide consultant gebruikt AI om vijf keer meer rapporten te schrijven in dezelfde tijd. Zijn onderhandelingspositie versterkt. De middelmatig opgeleide administratief medewerker ziet zijn takenpakket krimpen omdat die rapporten niet meer handmatig verwerkt hoeven te worden. Zijn onderhandelingspositie verzwakt.

De typiste werd verdrongen door de computer - maar haar kinderen werden administratief bedienden. De administratief bediende wordt nu verdrongen door AI. Voor welke job worden diens kinderen opgeleid? En wie betaalt die opleiding?

Dit is geen dystopie, maar gewoon de arbeidsmarkt die reageert op een nieuwe productiefactor. Maar het betekent wel dat de vruchten van de AI-revolutie ongelijk worden verdeeld - en dat die ongelijkheid zich nestelt juist in de middenklasse die de vorige golven van automatisering relatief ongeschonden overleefde. De witte boord die dacht dat hij veilig zat omdat hij met zijn hoofd werkte, ontdekt nu dat zijn hoofd ook vervangbaar is. Deels. Maar genoeg.

Het lokale probleem met een Californisch algoritme

In 2023 schreef ik al over het winner-takes-all-probleem van de digitale economie.

Drie jaar later kijk ik om me heen. De Belgische KMO die ChatGPT gebruikt voor haar klantenservice, Midjourney voor haar marketing en GitHub Copilot voor haar software, bespaart reëel geld. Dat is legitiem. Dat is slim ondernemen. Maar die besparingen zijn in feite royalties die worden overgemaakt aan San Francisco.

De opkomst van digitale sociale mediaplatformen en zoekmachines zoog een groot deel van de advertentiegelden weg uit het nationale ecosysteem - en daarmee veel van de middelen om lokaal nieuws, entertainment en cultuur te produceren. Die fout mogen we geen twee keer maken. Dat schreef ik in 2023. De analogie is in 2026 scherper dan ooit.

De belastingen op de winsten van die AI-platforms worden betaald in Californië - of in Ierland als we pech hebben. De omscholingskosten voor de verdrong medewerker worden betaald door de Belgische of Nederlandse belastingbetaler. De lusten zijn geïmporteerd. De lasten zijn lokaal.

Dat is geen reden om te stoppen met AI gebruiken. Het is een reden om er beleid op te maken.

De tijdshorizon die niemand politiek durft te benoemen

Hier zit de echte kern van het probleem - en waarom het zo moeilijk op te lossen is. Het is niet cynisme. Het is architectuur.

Bedrijven optimaliseren op kwartaalresultaten. Politici optimaliseren op verkiezingscycli van vier tot vijf jaar. Externaliteiten manifesteren zich op een tijdschaal van tien tot twintig jaar.

Dit is precies de mismatch die klimaatactie decennialang vertraagde. De koolstofdioxiderekening werd aangemaakt in 1850. We kregen hem pas in de jaren negentig doorgestuurd - en we zijn hem nog steeds aan het betwisten. AI en arbeid herhalen dat patroon, maar sneller. De rekening wordt nu aangemaakt. Over tien jaar zullen we zeggen dat we het zagen aankomen.

We zien het aankomen.

Dat is het enige voordeel dat we hebben ten opzichte van de Engelse fabrikant van 1820, die echt niet wist wat hij in gang zette. Wij weten het. We hebben de data. We hebben de historische precedenten. We hebben een IMF-rapport, een reeks academische studies en - als het echt moet - mijn blog van 2023.

Het enige wat we nu nog nodig hebben, is de bereidheid om te handelen vóór de commissie in plaats van erna.

Maar het eindigt goed - als we het willen

Ik ben van nature optimist. Niet het naïeve soort waarbij je de problemen wegwuift, maar het nuchtere soort waarbij je gelooft dat mensen collectieve problemen kunnen oplossen als ze ze eerlijk benoemen.

De goede nieuwsberichten bestaan ook. De Europese AI Act is een begin - onvolmaakt, log, bekritiseerd, maar het is beleid dat er vóór de ramp is gekomen in plaats van erna. Dat is historisch zeldzamer dan het lijkt. Overheden beginnen te praten over digitale belastingen, over minimumbelastingen op techreuzen, over omscholingsverplichtingen. De markt corrigeert ook, zij het traag: bedrijven die puur op kostenreductie inzetten zonder te investeren in hun mensen ontdekken dat ze over twee jaar geen seniorenteam meer hebben, omdat de juniors nooit zijn aangeworven.

En de creativiteit van de menselijke geest heeft nog nooit gefaald op lange termijn. Er komen jobs die ik nu niet kan verzinnen - net zoals niemand in 1995 kon uitleggen wat een “social media manager” was.

Maar “het komt uiteindelijk wel goed” is geen beleid. Het is een geruststelling. En een geruststelling is geen plan.

Drie concrete oproepen

Ik eindig waar ik in 2023 ook eindigde: met een pleidooi. Maar scherper. En voor een breder publiek.

Aan beleidsmakers - op elk niveau, van gemeenteraad tot Europees Parlement:

Heractiveer het principe van de belasting op drijfkracht. Niet als straf voor innovatie - want dat werkt niet en doodt precies de lokale helden die we nodig hebben. Maar als mechanisme om de transitiekosten eerlijk te verdelen. Het precedent bestaat. De juridische architectuur ook. Wat ontbreekt is de politieke wil om het te zeggen zonder onmiddellijk door de techindustrie te worden afgeschilderd als iemand die de vooruitgang wil verbieden. Degenen die oproepen tot eerlijke kostenverdeling zijn niet tegen AI. Ze zijn voor een samenleving die de vruchten ervan kan dragen.

Aan ondernemers en bedrijfsleiders:

Wie de productiviteitswinst van AI incasseert, is medeverantwoordelijk voor de transitie. Dat hoeft niet via belastingen alleen. Het kan via eerlijke afbouw in plaats van plotse ontslagrondes. Via investering in omscholing als onderdeel van de P&L, niet als gunst. Via transparantie over wat AI doet met de arbeidsstructuur van uw bedrijf. Ik vraag niet om altruïsme. Ik vraag om het lange-termijn eigenbelang dat verhindert dat over tien jaar het maatschappelijke draagvlak voor technologische innovatie volledig is opgedroogd.

Aan burgers en kiezers:

De vraag “welke politicus is voor of tegen AI?” is de verkeerde vraag. De verkeerde vraag leidt tot de verkeerde antwoorden en uiteindelijk tot beleid dat ofwel alles verbiedt ofwel niets regelt. De juiste vraag is: wie heeft een concreet plan voor de rekening? Wie betaalt de transitie, hoe, en over welke tijdshorizon? Stel die vraag aan uw lokale politicus. Stel ze aan de lijstrekker. Stel ze aan de CEO die op een conferentie vertelt hoe fantastisch AI is voor zijn productiviteit.

En als ze niet kunnen antwoorden - vraag hen dan wie ze denken dat het wél zal betalen.

De belasting op drijfkracht werd ingevoerd door mensen die begrepen dat een revolutie niet alleen winnaars produceert, en dat de overgangsperiode gemeenschappelijke middelen vraagt. Die mensen leefden in 1823. Ze hadden geen data, geen IMF-rapporten, geen historische precedenten.

Wij hebben dat alles.

Het enige excuus dat we niet hebben, is dat we het niet wisten.

Bart De Waele is co-founder van IKAg, voormalig agencyondernemer en schrijft over de digitale economie. Hij publiceerde in augustus 2023 al een pleidooi voor een belasting op AI-algoritmes op Netlash.

Er is een moment, ergens tussen uw derde netwerkborrel en uw tweede onbetaalde “community call,” waarop u zich afvraagt of alle mensen om u heen ook vrijwillig zijn, of dat er misschien één iemand in de ruimte is die betaald wordt om enthousiast te zijn. Dat moment heet volwassen worden. De meesten van ons laten het snel weer passeren en pakken nog een glas.

Ik ben blijven staan bij dat moment. Lang genoeg om er dit essay over te schrijven, wat u meteen zegt wat voor persoon ik ben en wat voor avondleven ik heb.

Wat ik u wil vertellen is niet ingewikkeld, maar het is ongemakkelijk. Community, zoals wij het de laatste vijf jaar hebben leren kennen, is geen spontaan maatschappelijk fenomeen. Het is een marketingstrategie die heeft leren dansen. En we hebben haar allemaal applaus gegeven terwijl we wisten dat ze betaald werd voor de voorstelling. We wisten het gewoon niet helemaal zeker. En zolang je iets niet zeker weet, kun je er zonder morele kater aan meedoen.

Dat is de architectuur van het hele systeem: het is net onduidelijk genoeg om plausibele deniabiliteit te bieden aan iedereen die erbij betrokken is. De merken beweren geen community te bouwen maar een “ruimte te creëren.” De deelnemers beweren geen klanten te zijn maar “gelijkgestemden.” En de community manager in het midden beweert geen werknemer te zijn maar een “verbinder.” Iedereen liegt een beetje, niemand liegt volledig, en zo draaien we al jaren rond.

I. HOE HET ZOVER IS GEKOMEN, OF: DE PRIVATISERING VAN HET RONDJE

Om te begrijpen waarom de community zo gretig werd ontvangen, moet u weten wat er aan voorafging. Niet de pandemie, want die was slechts de aansteker. De brandstof lag al tientallen jaren te liggen.

Vlaanderen, zoals de rest van de westerse wereld, heeft de afgelopen decennia methodisch alles afgebouwd dat vroeger toevallige verbinding mogelijk maakte. Het buurthuis: weg. Het betaalbare stamcafé: vervangen door een cocktailbar waar de goedkoopste optie veertien euro kost en “craft” heet. De sportvereniging met de rammelende kleedkamer en de trainer die te veel rookte maar wél wist hoe hij mensen samenhield: ingeruild voor een boutique fitnesszaal met een app, een maandabonnement dat automatisch verlengt, en de warme aanwezigheid van niemand die u bij naam kent.

Vakbonden, kerkgemeenschappen, jeugdbewegingen, buurtcomités: stuk voor stuk structuren die mensen met elkaar verbonden zonder dat er een businessmodel achter zat. Allemaal langzaam uitgehold, vergrijsd, of gewoon opgegeven. En in de leegte die achterbleef, stapten merken naar voren met een aanbod dat even simpel als geniaal was: wij betalen het rondje, jullie zijn onze gemeenschap.

Het was geen samenzwering. Dat is het verontrustende. Het was gewoon het logische gevolg van een samenleving die verbinding had uitbesteed aan de markt, en de markt die, volledig voorspelbaar, een product van maakte.

“Het buurthuis sloot. De cocktailbar opende. Craft bier kostte veertien euro. En ergens in een vergaderzaal besloot iemand dat dit een kans was.”

II. DE ANATOMIE VAN HET MODEL, OF: WAT ZE BEDOELEN ALS ZE “BELONGING” ZEGGEN

Ik heb te veel presentaties gemaakt om hier nog omfloerst over te doen.

Wanneer een merk zegt dat het een community wil bouwen, bedoelt het het volgende, in dalende volgorde van eerlijkheid: het wil een owned audience opbouwen die niet afhankelijk is van duur advertentieplatformgeld. Het wil first-party data: wat koopt u, wanneer, in combinatie met wat, en hoeveel emotionele investering legt u in het merk voordat u afhaakt. Het wil merkambassadeurs die zichzelf niet als zodanig beschouwen en dus geloofwaardiger zijn dan iemand die betaald wordt om geloofwaardig te zijn. En het wil, als allerlaatst en het minst dringend, dat u het naar uw zin heeft.

U naar uw zin laten hebben is instrumenteel, niet terminaal. Het is het middel, niet het doel. En het bijzondere is: het werkt. Merken die dit goed doen, laten u het écht naar uw zin hebben. Ze organiseren dingen die werkelijk leuk zijn. Ze verbinden u met mensen die u anders nooit had ontmoet. Ze creëren ruimtes die aangenaam zijn. En terwijl u dat allemaal ervaart, stroomt de data naar hun servers en groeit uw lifetime value gestaag.

Wat de community zo elegant maakt als businessmodel, is precies dat het zo moeilijk te bekritiseren valt. Want wat is het alternatief? Dat u thuis zit? Dat u naar een buurtcomité gaat waar gemiddeld tweeëntwintig mensen aan een tafel zitten te discussiëren over de kleur van de nieuwe bloembakken? De community biedt iets echts aan in ruil voor iets wat u toch al zou weggeven: uw aandacht, uw aanwezigheid, uw enthousiasme. Het voelt niet als een transactie. Dat is de truc.

“Een focus group die betaalt voor de privilege van participeren, en er ook nog dankbaar voor is. Dat is geen bijwerking van het model. Dat is het model.”

III. DE VLAAMSE EDITIE, OF: AUTHENTICITEIT MET EEN EXTRA LAAG BOTER

Vlaanderen heeft de wereldwijde community-trend geïmporteerd en er, zoals met de meeste dingen, een eigen smaak aan gegeven. Die smaak heet: overkill met een ondertoon van schaamte.

Elders in de wereld wordt community gebouwd rond één identiteit: de lopers, de boekliefhebbers, de koude-bad-mensen die u nooit hebt gevraagd te kennen maar die u toch vertellen hoe het gaat met hun wim-hof-sessie. In Vlaanderen is de primaire identiteit altijd: iemand die het goed doet, gezien wordt terwijl het goed doet, maar er ook een beetje mee lacht zodat het niet arrogant lijkt. Het is een ingewikkeld evenwicht. Het kost energie. Er zijn mensen die er een Instagramaccount voor hebben.

Neem de literaire apero, die Vlaamse uitvinding van schaamteloze hybriditeit. Officieel is het een boekclub. Praktisch is het een fuif met een literaire vrijbrief. Het boek wordt de eerste vijfentwintig minuten besproken, met de diepgang die u mag verwachten van mensen die het boek op de dag zelf voor het eerst hebben opengedaan. Daarna schuift het boek à la bonne heure opzij ten voordele van de wijn, de roddel, en het collectief performatief benoemen van schrijvers waarvan men het nieuwste werk “zeker nog wil lezen.” Sally Rooney is altijd aanwezig, ook als ze er niet is.

En toch: de apero wordt gesponsord. Altijd door iemand. Een lokale wijnhandel die “partner” heet in de communicatie. Een uitgeverij die “de avond mede mogelijk maakt.” Een app die “trots supporter is van literaire gemeenschap in de regio.” Achter elke gezellige avond zit een spreadsheet. Achter elke spreadsheet zit een acquisitiekost. U bent een getal in een kolom. Een aangenaam getal, maar toch.

Dan is er padel. Oh, padel. Het heeft in minder dan drie jaar tijd de positie ingenomen die vroeger toebehoorde aan de lokale squashclub, maar dan met betere verlichting en een drank die dertien euro kost en “electrolytes” bevat alsof u net een marathon hebt gelopen in plaats van een uur lang een balletje tegen een glazen wand geslagen. Padel is niet zomaar een sport. Padel is een community. Elk padeltribunaal in Vlaanderen heeft een eigen WhatsApp-groep, een eigen afterdrink, en minstens één persoon die “misschien een small business doet in sportvoeding” en het daar heel terloops over heeft.

De sponsors staan al klaar. Sportdrankjes, verzekeringen, energiemerken met namen die klinken als startups maar eigenlijk multinationals zijn. Ze sponsoren de banen, de toernooien, de afterdrinks. Ze weten wat u weet maar niet uitspreekt: padel is geen sport. Padel is netwerken met een racket. En wie netwerkt, heeft een waarde. En wie een waarde heeft, wordt gesponsord.

“Padel is netwerken met een racket. Wie netwerkt, heeft een waarde. Wie een waarde heeft, wordt gesponsord. Wie gesponsord wordt, denkt dat hij gratis speelt.”

IV. DE LINKEDIN-LAAG, OF: HET OPENBAAR BELIJDEN VAN AUTHENTIEKE CONNECTIE

Er is geen bespreking van de Vlaamse community-cultuur mogelijk zonder het platform dat haar zelfbeeld het meest nauwkeurig weerspiegelt: LinkedIn. Niet Facebook, want dat is voor de mensen die ook nog altijd Candy Crush spelen. Niet Instagram, want dat is voor de beelden. LinkedIn is voor de reflectie. LinkedIn is waar u naartoe gaat om te zeggen hoe u het ervaart.

Op LinkedIn wonen de Community Managers, de Belonging Strategists, en de mensen die zichzelf omschrijven als “connector” alsof dat een beroep is en niet gewoon iemand die graag luncht. Zij schrijven posts die beginnen met een persoonlijk moment van twijfel, gevolgd door een inzicht, gevolgd door een oproep. “Vorige week zat ik op een event en vroeg ik me af: wanneer bouwt een merk écht gemeenschap? Niet wanneer ze korting geven. Maar wanneer ze luisteren. Wat denken jullie?” Driehonderd likes. Vierenveertig reacties van mensen die het er volledig mee eens zijn en dat ook volledig onderbouwen met één zin.

Niemand op LinkedIn zegt ooit “ik bouw een community omdat acquisition via Meta te duur is geworden en ik een owned audience nodig heb met meetbare lifetime value.” Dat is de boodschap in de interne presentatie. De externe boodschap gaat over verbinding, over kwetsbaarheid, over “ruimte creëren voor authentieke gesprekken.” De authenticiteit zit altijd in de beschrijving van de activiteit, nooit in de beschrijving van het doel. Dat detail wordt consequent overgeslagen.

De beste community managers zijn de mensen die dit onderscheid het meest succesvol weten te vergeten. Niet uit hypocrisie. Uit overtuiging. Ze geloven het echt. Ze leven in de branding. Het is een professionele gave, en ik bedoel dat half als compliment.

V. WAT ER AAN HET VERZADIGEN IS, OF: DE HANGOVER VAN DE VERBINDING

Er is iets veranderd. Ik merk het in mijn eigen enthousiasme, of het gebrek eraan. Waar ik vroeger een uitnodiging voor een community-event opende met iets dat op interesse leek, open ik ze nu met de automatische kalmte van iemand die te veel fondue heeft gegeten en weet wat er gaat komen. Het zal leuk zijn. Er zal goede kaas zijn. Er zullen mensen zijn die ik oprecht blij ben te zien. En ergens zal iemand een telefoon bovenhalen voor een reel, en dan zal ik de rest van de avond een beetje content voelen, op een manier die ik vroeger alleen kende van het laten leeglopen van een te strak geknoopte schoen.

Het model heeft zijn eigen succès-paradox bereikt. Het heeft zo goed gewerkt, zo breed en systematisch, dat het zijn eigen belofte heeft uitgehold. De eerste loopgroep voelde als ontdekking. De zeventiende loopgroep voelt als infrastructuur. En infrastructuur is nuttig, maar ze geeft u geen kippenvel.

Wat ik in de marge zie ontstaan is veelbetekenend. De interessantste dingen die ik de laatste tijd heb meegemaakt, hadden geen hashtag. Ze hadden geen sponsor. Ze hadden geen designated photographer of iemand die “de socials deed.” Het waren gewoon mensen, bij iemand thuis of aan een tafel ergens, die iets deden zonder dat er een strategie achter zat. Zonder dat er een naam aan hing. Zonder dat er, achteraf, een reflectieartikel op LinkedIn over verscheen.

Dat kleine, ongrijpbare iets trekt mensen aan in directe verhouding tot hoe volledig het gesponsorde alternatief elke beschikbare oppervlakte heeft beslagen. En merken zullen, volledig voorspelbaar, de komende jaren wanhopig proberen ook die laatste plekken binnen te dringen. Ze zullen het “hyper-lokaal” noemen. Ze zullen het “organic” noemen. Ze zullen zeggen dat ze “enkel faciliteren, niet sturen.” En ze zullen, opnieuw, genoeg gelijk hebben om twijfel mogelijk te maken.

“De eerste loopgroep voelde als ontdekking. De zeventiende voelt als infrastructuur. Infrastructuur is nuttig. Ze geeft u geen kippenvel.”

VI. DE BEKENTENIS, OF: WAAROM IK ER ZATERDAG TOCH NAARTOE GA

Hier moet ik eerlijk zijn. Niet omfloerst eerlijk, niet LinkedIn-eerlijk waarbij kwetsbaarheid een content strategy is, maar gewoon eerlijk.

Ik ga er naartoe. Elke keer opnieuw. Ik ken het model. Ik ken de mechanismen. Ik ken het verschil tussen de taal van de persmededeling en de taal van de interne presentatie. Ik heb te lang aan de verkeerde kant van die tafel gezeten om me voor te kunnen doen als onschuldig toeschouwer. En toch: zaterdag ga ik naar dat nieuwe ding in de Witte Zaal, of de Zwarte Zaal, of de Zaal Met Een Naam Die Verwijst Naar Iets Industrieels Zodat Het Authentiek Aanvoelt. Ik ga omdat ze goede wijn beloven. Omdat er mensen komen die ik graag zie. Omdat de avonden kort worden en mensen die ik ken niet de energie hebben om zelf iets te organiseren zonder dat er iemand anders de ruimte betaalt.

En dat is precies het punt dat ik u wil meegeven, niet als conclusie maar als diagnose: de structuren die vroeger de verbinding droegen zijn er niet meer, of zijn voor de meesten van ons onbereikbaar geworden. De markt heeft die leegte gevuld. Ze heeft dat niet onbaatzuchtig gedaan, maar ze heeft het gedaan. En de vriendschappen die ik heb aan de andere kant van die transactie zijn echt. Ze zijn ongemakkelijk en echt tegelijk, wat misschien gewoon de beschrijving is van elke vriendschap die de tand des tijds heeft overleefd.

We zijn niet dom geweest. We zijn rationeel geweest in een structuur die weinig andere opties liet. Dat is het onderscheid waar ik aan vasthoud als het te laat is en de goede kaas op is en ik in de tram naar huis zit en me afvraag of de avond echt was of goed geproduceerd. Waarschijnlijk allebei. Waarschijnlijk is dat ook voldoende.

Maar ik blijf het vragen. En ik raad u aan hetzelfde te doen.

Niet hardop, want dat maakt de avond ongezellig. Maar in uw hoofd, stil, terwijl u de tweede drankjes aanneemt en echt blij bent iemand te zien.

Dat is de ruimte die overblijft als u het systeem doorziet maar toch besluit erin te stappen. Het is klein. Het is oncomfortabel. Het is het enige eerlijke plekje dat u hebt.

Gebruik het goed.

Je wandelt er naartoe. Reclaimed wood. Edison-lampen. Een krijtbord met het dagaanbod. Hangplanten. Een barista met een bun die je cortado maakt met oat milk die ze zelf hebben “geselecteerd bij een microroastery in de regio.”

Je hebt dit café al eerder gezien. In Antwerpen. In Lissabon. In Bangkok. In Nairobi.

Je bent nergens. Of overal. Het maakt niet echt uit.

De grote AI-paniek mist het punt

Op dit moment loopt iedereen te roepen dat AI de wereld volpompt met “slop” - betekenisloze, generieke, zielloze content. En ja, AI-gegenereerde rotzooi bestaat. Dat ontken ik niet.

Maar ik ga je iets ongemakkelijks zeggen.

We zijn hier zelf mee begonnen. Lang voor ChatGPT een letter typte.

Het algoritme deed het werk al. Stiller, langzamer, maar even grondig. Instagram, Spotify, TikTok, Airbnb, Google Maps, Netflix - ze hebben de voorbije tien à vijftien jaar systematisch onze smaak afgeslepen. Niet met geweld. Met comfort.

Hoe het werkt: de middelmaat wint altijd

Kyle Chayka, journalist bij The New Yorker, noemde het in 2016 “AirSpace” - de vreemde frictieloze geografie van platformen. Zijn observatie was simpel maar scherp: overal waar algoritmes mensen naartoe sturen, beginnen plekken op elkaar te lijken. Want wie zijn klanten trekt via Google Maps en Instagram, optimaliseert onvermijdelijk voor wat goed scoort op Google Maps en Instagram.

De businesslogica klopt perfect. Als je café mooi genoeg is, posten klanten je gratis. Gratis reclame. Meer bezoekers. Meer reviews. Hoger in de zoekresultaten. Meer bezoekers. Rinse and repeat.

Het enige probleem: de esthetiek die het best scoort is ook de esthetiek die iedereen al kent. Herkenning scoort beter dan verrassing. Comfort wint van originaliteit. Het algoritme houdt niet van wrijving.

Dus wat doet een café-eigenaar in Mumbai die internationale toeristen wil aantrekken? Hij installeert dezelfde hangplanten als zijn collega in Melbourne. Die op zijn beurt dezelfde hangplanten zag bij zijn concurrent in Berlijn. Die ze gepikt had van een viral post uit Brooklyn.

Niemand heeft dit beslist. Niemand heeft een memo rondgestuurd. Het systeem deed het vanzelf.

Het is niet alleen koffiebars

Zodra je het ziet, kan je het niet meer niet zien.

De winkelstraat van elke Europese stad. Zara, H&M, Rituals, een Apple Store, een ontbijtbar met avocadotoast. Namen veranderen. Winkels niet. De demografische doelgroep? Identiek. De prijspunten? Identiek. De gevels? Identiek.

De Airbnb in Gent, in Valencia, in Praag. Grijze muren, Scandi-minimalisme, een pampas grass in de hoek, een krijtbord met wifi-wachtwoord, SMEG-waterkoker. Je logeert in hetzelfde appartement, elke keer. Alleen de straatgeluiden zijn anders.

De nieuwbouwwijken. Witte gevels, horizontale houten planken, grote ramen, nul ornamentiek. Antwerpen-Noord, Molenbeek, de Gentse Dokken - maar ook Denver, Oost-Londen, Rotterdam. Architecten gebruiken dezelfde software, dezelfde Pinterestboards, dezelfde referentiebeelden. Ze bouwen hetzelfde gebouw.

De merken. Geometrisch sans-serif lettertype. Aards kleurenpalet. Tone of voice: “wij zijn niet zoals die grote corporates, wij zijn menselijk en duurzaam en begaan.” Dat geldt voor het hondenuitlaatbedrijf om de hoek én voor een miljardenstart-up in San Francisco. Ononderscheidbaar.

De muziek. Spotify beloont nummers die mensen niet wegskippen. Dus producers maken nummers met een directe hook in de eerste vijf seconden, weinig dynamische uitschieters, aangenaam genoeg om te tolereren. John Coltrane’s “My Favorite Things” - elf minuten, onvoorspelbaar, ongemakkelijk mooi - haalt de algoritmische snede niet. De algoritmes filteren het eruit. Wat overblijft, klinkt steeds meer hetzelfde.

We doen mee. Dat is het probleem.

Hier is het ongemakkelijke deel.

Want het algoritme dwingt ons niet. Het suggereert. En wij klikken.

We klikken op het café met de meeste sterren. We boeken de Airbnb die “gezellig en sfeervol” oogt op de foto. We streamen wat Netflix ons aanbeveelt. We liken het interieur dat er uitziet zoals we vermoeden dat een goed interieur eruitziet. We bezoeken de toeristenplek die we al honderd keer op Instagram zagen omdat we ook die foto willen maken.

De vrouw die Chayka interviewde voor zijn boek Filterworld verwoordde het scherp: “Ik weet niet of wat ik leuk vind, ook echt is wat ik leuk vind.”

Dat is de echte slop. Niet de AI-gegenereerde stockfoto. Het is de toestand waarin we onze eigen smaak niet meer vertrouwen omdat we ze al zo lang hebben uitbesteed.

De café-eigenaar die hangplanten installeert is niet dom. Hij reageert rationeel op het systeem. De toerist die naar dat café gaat, doet hetzelfde. De architect die hetzelfde gebouw tekent als vorige week. De muzikant die zijn nummer inkortt naar drie minuten. De marketeer die zijn merk dezelfde toon geeft als alle andere merken.

Rationele beslissingen. Collectief irrationeel resultaat.

En dan komt AI erbij

AI maakt het nu sneller. Goedkoper. Schaalbaardere. Een AI kan in een uur twintig versies van dezelfde blogpost produceren, vijftig varianten van hetzelfde logo, tien scripts voor hetzelfde TikTok-formaat.

Maar de richting stond al vast. De standaard waartegen werd geoptimaliseerd - de hangplanten, de sans-serif, de drie-minuten hook, de Scandi-Airbnb - die heeft het algoritme de voorbije tien jaar vastgelegd. AI versnelt de rit. Het bedacht de bestemming niet.

Wie AI beschuldigt van culturele vervlakking, kijkt naar de laatste kilometer van een veel langere reis.

Dus wat nu?

Ik heb geen oplossing. Dat zou hypocriet zijn - dit stuk bereikt je via een platform dat ook zijn eigen algoritme heeft.

Maar ik stel wel een vraag.

Als we collectief de middelmaat beloonden lang voor AI bestond - met onze likes, onze clicks, onze boekingen, onze reviews, onze keuzes - wat zegt dat dan over ons? Over wat we écht willen?

Of willen we helemaal niet meer weten wat we willen?

De toekomst voorspellen is onmogelijk, maar patronen herkennen lukt soms verbazend goed. Bart De Waele, ondernemer, digitaal strateeg, investeerder en zelfverklaard verbinder, observeert al jaren hoe technologie en menselijk gedrag elkaar hervormen. Vanuit zijn ervaring in de marketing en agencysector kijkt hij naar de opmars van artificiële intelligentie. Waar velen onrust voelen, ziet De Waele vooral kansen. Volgens hem zal AI ons werk eerst ontwrichten, dan versnellen en uiteindelijk bevrijden. Mits we durven kijken, aanpassen en vooral: ruimte maken in ons denken.

#zigzaghr 54 Dossier De Toekomst Van Werk Is Meervoudig 05 Bart De Waele

191KB ∙ PDF file

Download

Download

Bart De Waele noemt zichzelf een Snow Crash gargoyle. Snow Crash (1992), de cultroman van Neal Stephenson is een visionaire mix van cyberpunk en maatschappijkritiek. In die roman zwerven ‘gargoyles’ door een futuristische wereld: mensen die hun lichaam hebben behangen met camera’s, sensoren en schermen - altijd verbonden, altijd registrerend, altijd analyserend. Ze filteren permanent signalen, vangen ruis op, detecteren patronen en zien verschuivingen nog vóór de rest van de samenleving die opmerkt. Wat in 1992 pure sciencefiction leek, voelt vandaag bijna als een documentaire. De Waele herkent zichzelf in dat beeld met één been in het nu en één in wat eraan komt. Voor hem is technologie een vergrootglas op menselijk gedrag én een manier om beter te begrijpen hoe de toekomst zich ontvouwt.

DE MATRAS VAN UITVOEREND WERK

Wie vandaag in marketing, communicatie en digitale dienstverlening actief is, voelt het al: de manier waarop werk georganiseerd en vergoed wordt, staat onder druk. Volgens Bart De Waele is vooral de uitvoerende laag van het werk het eerst aan de beurt.

De klassieke piramidestructuur van agencies, met bovenaan strategie en creativiteit en onderaan een brede basis van uitvoerend werk, wankelt. “Onze sector wordt betaald per uur”, zegt hij. “Maar dat is een raar systeem, want hoe beter en sneller je wordt, hoe minder je verdient.”

AI begint dat fundament los te wrikken. Teksten schrijven, beelden genereren, video’s monteren, social content produceren, analyses maken … die ‘matras van uitvoerend werk’ waar agencies traditioneel hun geld mee verdienen, wordt razendsnel vervangen door technologie. Niet omdat AI perfect is, maar omdat het ‘goed genoeg’ is.

“Het ego van veel mensen zegt: strategisch en creatief werk kan nooit vervangen worden door AI. Maar dat is bullshit”, zegt De Waele onomwonden. “Tachtig procent van ons werk is ‘goed genoeg’. En AI kan dat sneller, goedkoper én op enorme schaal.” De lat voor menselijk werk zal dus stijgen. Wie blijft bijdragen, zal dat op een hoger niveau moeten doen.

DE MENSELIJKE VONK DIE AI NIET KAN KOPIËREN

Toch is de conclusie volgens De Waele niet dat de mens verdwijnt. Integendeel. Hij gebruikt AI elke dag om op grote schaal te werken: LinkedIn-posts, nieuwsbrieven, handleidingen … “Ik schrijf geen letter zelf”, zegt hij. “En toch mailen mensen mij dat mijn inhoud hen raakt.” Het geheime ingrediënt is volgens hem empathie: je kunnen inleven in de leefwereld van de doelgroep, begrijpen welk gedrag je wilt uitlokken en welk verhaal iemand nodig heeft. Die menselijke vonk, wat een boodschap herkenbaar en overtuigend maakt, blijft cruciaal. Het maakt volgens hem niet uit of je met een ganzenveer, WordPerfect of ChatGPT schrijft. “Het doel is niet: heb ik dit zelf geschreven? Het doel is: werkt het?”

EERST ONTWRICHTEN, DAN VERKORTEN, UITEINDELIJK TRANSFORMEREN

Om te begrijpen wat AI werkelijk zal doen, moeten we volgens De Waele in verschillende tijdslijnen denken.

Op korte termijn ziet hij vooral pijn en ontwrichting. De Waele voorspelt een massieve ‘recycling’ van jobs. Precies zoals bij vorige productiviteitsschokken zullen eerst heel wat jobs verdwijnen, vooral in uitvoerende beroepen. In zijn eigen sector ziet hij het al: copywriters en vertalers worden gedecimeerd. Grote bedrijven zullen met minder mensen evenveel of zelfs meer kunnen doen. Hij pleit daarom voor iets opvallends: een AI-taks op servercapaciteit, naar analogie met de historische drijfkrachtbelasting waarbij ondernemingen bij de overgang van landbouw naar industrie belast werden op het vermogen van hun motoren. Een AI-taks op servercapaciteit is de moderne variant hiervan. Een deel van de opbrengst moet volgens hem gebruikt worden om mensen te herscholen of te ‘recyclen’. “De vraag is niet óf die disruptie komt, maar hoe snel”, zegt hij. “We moeten mensen daarin begeleiden. Als we dat niet doen, ontstaat frustratie, uitsluiting en zelfs sociale ontsporing.”

Als de productiviteitswinst doorzet, wordt op middellange termijn minder werken onvermijdelijk. De vergelijking met de omschakeling naar de vijfdaagse werkweek ligt voor de hand. Volgens De Waele is de vierde- of zelfs driedaagse werkweek de volgende stap. En hij ziet signalen in softwarebedrijven zoals AFAS, maar ook in de investeringspaden van grote Venture Capital-fondsen die massaal inzetten op leisure. “De slimste investeerders wereldwijd, maar ook in eigen land gaan ervan uit dat we veel meer vrije tijd zullen hebben”, zegt hij. “En dus investeren ze in alles wat we met die tijd kunnen doen: reizen, indoor skiën, Durbuy, Pairi Daiza … De toekomst zit volgens hem niet alleen in AI, maar ook in vrije tijd.”

Op langere termijn wordt elk bedrijf volgens De Waele een AI-bedrijf. Hij verwacht dat bedrijven in essentie allemaal AI-cycli zullen verkopen. Niet de AI zelf, maar de rekencapaciteit die die intelligentie mogelijk maakt: CPU-minuten, energie, modellen, algoritmische infrastructuur. CPU-minuten zijn daarbij de nieuwe grondstof: de tijd die krachtige servers nodig hebben om berekeningen uit te voeren. Net zoals Uber, Airbnb en Tinder eigenlijk niet meer zijn dan slimme verpakkingen rond een database, zullen toekomstige bedrijven AI herverpakken in concrete toepassingen en herkenbare user experiences. En precies daar, zegt hij, komt de mens opnieuw centraal te staan: “We hebben mensen nodig die relevante usecases bedenken, die tools bouwen rond echte gebruikersnoden en de verpakking creëren die het verschil maakt.”

WAT HR HIEROVER MOET WETEN

Hoe vertaal je deze toekomstvisie naar wat HR vandaag kan doen?

De Waele geeft twee richtingen:

1 – Skills en experimenteerruimte boven programma’s
Up- en reskillingprogramma’s zijn belangrijk, maar volgens hem te traag en te rigide. HR moet vooral ruimte creëren: tijd, tools en vrijheid om met AI te experimenteren. Want vandaag zit de productiviteitswinst vooral op individueel niveau. Medewerkers die AI slim gebruiken, doen hun werk in de helft van de tijd. Maar ze zwijgen, omdat ze weten dat sneller werken alleen maar leidt tot … meer werk. Hier ziet De Waele een strategische bedreiging: “Bedrijven moeten de winst van individuen zien te vertalen naar het businessmodel. Niet mensen straffen omdat ze efficiënter zijn.”

2 – Outcome boven uren en vertrouwen boven controle

De parallellen met agencies zijn duidelijk: wie blijft werken met uurtarieven en inputmeting, loopt vast. Organisaties zullen moeten evolueren naar een resultaatgerichte structuur. En daarvoor zijn volgens De Waele twee types van medewerkers nodig: ‘ondernemende geesten’ die ideeën lanceren enerzijds en ‘regulators’ die de ideeën verankeren en veilig implementeren anderzijds. “Die combinatie is rocket fuel”, zegt De Waele. “Te veel ondernemers doet alles ontploffen; te veel regulators zorgt voor stilstand. Durf medewerkers vrijheid te geven om te innoveren. Ja, sommigen vertrekken waarschijnlijk. Maar als je die ruimte niet geeft, word je irrelevant.”

THE SECOND MOUSE GETS THE CHEESE

De Waele verwijst ook naar het principe ‘The second mouse gets the cheese’. Pioniers zetten iets in gang, maar doorgaans zijn het de volgers die het idee verfijnen én er uiteindelijk geld mee verdienen.

Couchsurfing versus Airbnb is volgens hem het perfecte voorbeeld. “Dat klinkt negatief, maar dat is het niet”, zegt hij. “Pioniers creëren de mentale ruimte waarin nieuwe ideeën kunnen landen.” Dat mechanisme wordt ook duidelijk in de YouTube-klassieker First Follower: Leadership Lessons from a Dancing Guy van Derek Sivers. Eén danser is geen beweging; pas wanneer iemand als eerste durft mee te doen, ontstaat er een patroon dat anderen kunnen volgen. De tweede volger maakt het geloofwaardig, de derde zorgt voor momentum en daarna sluit de massa aan.

Volgens De Waele gebeurt hetzelfde in kunst. Hij verwijst naar Marcel Duchamps beruchte Fountain, het omgekeerde urinoir dat in 1917 tot kunst werd verklaard en de wereld choqueerde.

Precies omdat het absurd leek, dwong het kunstwerk het publiek om anders te kijken.“Die eerste vraag, dat ongemak, creëert ruimte voor nieuwe ideeën”, zegt De Waele.“Zonder dat ontstaat er geen vernieuwing, niet bij mensen en niet bij samenlevingen.”

DE TOEKOMST WORDT GEWELDIG!

De toekomst wordt volgens De Waele geweldig. Omdat elke grote maatschappelijke verschuiving uiteindelijk leidt tot nieuwe mogelijkheden, nieuwe welvaart en nieuwe manieren van leven. Maar eerst moeten we, net als bij eerdere transities, onze hersenen én onze systemen daartoe de ruimte geven.

Weinig Belgen staan al zo lang op de digitale barricades als Bart De Waele. Hij ontwikkelde websites toen de meeste bedrijven nog overtuigd waren dat het internet een hype was. Voor hij met IKAg begon, doorzwom hij zo veel watertjes dat zelfs Michael Phelps er jaloers op zou zijn. Hij is gepassioneerd door nieuwe technologie, communicatie en ondernemen, hij noemt zichzelf infovoor, saphiofiel, gadgetfreak en patroonherkenner. Vandaag helpt hij bedrijven bij het kiezen van het *juiste* (marketing/digital) agency.

Interview voor ZigZagHR bookazine: https://zigzaghr.be/abonneren/

Lees ze. Deel ze. Negeer ze. Gebruik er eentje. Gebruik ze allemaal.

Ze zijn gratis, caloriearm en getest op mensen - vooral op mij.

1. Kijk naar de manier waarop kinderen dingen oplossen. Soms is eenvoud slimmer dan logica.

2. Lees af en toe de gebruiksaanwijzing van iets dat je al tien jaar bezit, want je ontdekt verrassend vaak dat je het toestel maar op 12 procent van zijn potentieel gebruikt - net als jezelf.

3. Spreek met jezelf af dat je tijdens meetings maar één tabblad mag openlaten, tenzij je écht wil dat je gezicht verraden wordt wanneer Slack tóch een melding laat zien.

4. Besef dat geluk geen marathon is maar een reeks kleine sprintjes die soms eindigen in struikelen, en dat dat oké is.

5. Laat je sleutels altijd op dezelfde plek. Chaos begint klein.

6. Zet je vuilniszak meteen in de vuilnisbak nadat je de oude hebt weggegooid, want je toekomstige zelf vloekt altijd net iets te luid wanneer die weer in een plastic-loze afgrond staart.

7. Probeer af en toe bewust te luisteren naar mensen zonder te wachten op je eigen beurt om te spreken, want echte aandacht is een zeldzame valuta die verrassend snel rendement oplevert.

8. Stop met gelijk willen hebben, tenzij het echt dringend is of over thermostaten gaat.

9. Ga op tijd slapen. De wereld ziet er véél minder dramatisch uit met acht uur op de teller.

10. Aanvaard dat je je jong voelt maar je knieën ouder klinken. Geluid is geen leeftijd.

11. Koop een plant die weinig nodig heeft. Dat geeft hoop.

12. Lach om jezelf. Je bent stand-upmateriaal en dat is een zegen.

13. Leg verse lakens op en kruip er vroeg in. Geluk hoeft niet spectaculair te zijn.

14. Zeg vaker sorry. Ook als jij technically gezien misschien gelijk had.

15. Kijk iemand écht in de ogen wanneer je praat. Dat is wifi voor je ziel.

16. Besef dat niemand weet wat hij doet. Sommigen verbergen het gewoon beter.

17. Koop een wasmand met handvatten, want niets confronteert je sneller met je sterfelijkheid dan een trap oplopen met een volle, wiebelende mand zonder grepen.

18. Wees mild wanneer je merkt dat je minder kan dan vroeger, want elke levensfase ruilt spierkracht in voor zachtheid en dat is geen achteruitgang maar een evolutie die stiekem precies op tijd komt.

19. Laat je schouders zakken. Ze dragen vaak meer dan nodig.

20. Stop even met praten wanneer iemand iets moeilijks probeert uit te leggen. Pauzes genezen misverstanden.

21. Stop met doen alsof jouw bedrijf ‘urgent’ is - echte urgentie is brand, waterlek of een klant die eerst belt en dan mailt en dan nog eens belt; al de rest is planning.

22. Weet dat geluk soms een boterham met choco is die nét goed smeert.

23. Ruim het aanrecht op. Een proper blad maakt je hoofd minder rommelig.

24. Gun jezelf rust, want je lichaam is een collega die niet zomaar ontslag kan nemen.

25. Loop elke dag vijf minuten zonder doel. De wereld vertraagt vanzelf.

26. Accepteer dat je geheugen soms buffert. Dat maakt je mens, geen machine.

27. Kijk oude foto’s terug om te glimlachen, niet om te vergelijken met wie je dacht te moeten zijn.

28. Gun jezelf de rust om niet overal een mening over te hebben, want sommige discussies zuigen alleen maar energie zonder ooit iets op te lossen, en dat is een belasting die je met plezier mag schrappen.

29. Complimenteer iemand onverwacht. Liefde is een vorm van micromanagement die wél werkt.

30. Laat drama voorbijwaaien. Je bent een mens, geen windvanger.

31. Neem af en toe de tijd om je afstandsbediening om te draaien en je te verwonderen over het feit dat je exact nul van die knopjes ooit gebruikt, want zelfs dat onbruikbare plastieken ding herinnert je eraan dat het leven vol opties zit die je nooit gaat ontdekken en dat dat perfect is.

32. Word zacht in je oordeel. Hardheid heeft nog nooit iemand geheeld.

33. Houd een noodvoorraad koekjes bij. Emotionele infrastructuur is belangrijk.

34. Sta soms stil zonder reden. Bewust niets doen is een levensvaardigheid.

35. Koester je partner. Liefde is een software die draait zonder interface maar met veel impact.

36. Besef dat je oven altijd precies één graad warmer lijkt dan wat je instelt, waardoor elk gerecht dat “ongeveer 20 minuten” moest bakken verandert in een culinair gokspel waarbij jij en de natuurkunde elkaar aankijken en denken: hoe zijn we hier beland?

37. Veeg de kruimels van tafel. Kleine orde maakt grote rust.

38. Laat verwachtingen los die je al jaren meedraagt. Ze zijn zwaarder dan je denkt.

39. Lees de achterkant van verpakkingen. Het universum verstopt wijsheid op rare plekken.

40. Gebruik een dekentje dat je gelukkig maakt. Comfort is volwassen rebellie.

41. Weet dat je gedachten soms te veel tabbladen open hebben. Sluit er tien. Minstens.

42. Adem diep in en uit wanneer iemand je irriteert. Zuurstof wint bijna altijd.

43. Kijk naar vogels. Ze hebben nul stress over pensioenplannen.

44. Accepteer dat sommige mensen in je leven verschijnen als mysterieuze footnotes in een boek waar jij de hoofdtekst niet van begrijpt, en dat je soms pas jaren later ontdekt dat die blijkbaar de belangrijkste passage vormden.

45. Beantwoord je mails niet sneller, maar slimmer - een trage “ja” is beter dan een snelle “misschien”, en een duidelijke “nee” redt meer agenda’s dan therapie.

46. Luister naar stilte. Ze heeft betere analyses dan de meeste mensen op LinkedIn.

47. Investeer in een goed paar schoenen, want je voeten dragen niet alleen je lichaam maar ook al je slechte beslissingen - dan mogen ze tenminste comfortabel zitten.

48. Vraag hulp. Niemand is gemaakt om alles alleen te doen, zelfs jij niet.

49. Eet af en toe groenten die je vroeger vies vond, want soms realiseer je op 54 dat je smaakpapillen ondertussen geüpdatet zijn naar volwassen firmware en dat rode kool nu wél “oké” is, mits correct bereid en zonder trauma’s uit de jaren ’80.

50. Laat iemand voorgaan. Generositeit is gratis premium content.

51. Begrijp dat het leven geen puzzel is maar een legodoos. Je bouwt zelf wel iets.

52. Liefde lijkt vaak minder op een grootse symfonie en meer op een gammele radio die kraakt maar toch altijd het juiste lied vindt. Imperfectie is misschien wel de meest betrouwbare frequentie.

53. Sluit de dag af met een ritueel. Een kleine finale houdt het leven samen.

54. En zeg elke dag, minstens één keer, tegen iemand: blij dat je er bent. Zelfs al ben jij die iemand.

Het leven is minder een grote theorie en meer een verzameling kleine, onnozele, prachtige micro-momenten die je rustig aan elkaar moet puzzelen zonder handleiding.

We doen allemaal maar wat.

Soms werkt het. Soms knettert het. Soms gaat het volledig mis en soms voelt het alsof het universum even knipoogt.

En als jij één van deze 54 dingen meeneemt, al is het maar “leg je sleutels altijd op dezelfde plek”, dan is mijn verjaardag officieel nuttiger geweest dan de meeste nieuwjaarsresoluties.

Bedankt om mee te lezen.

Bedankt om er te zijn.

En vooral: vergeet niet dat je eigenlijk elke dag een nieuwe versie van jezelf mag downloaden.

Versie 54.0 draait alvast verrassend stabiel.

Neurowetenschappers zien dat haarscherp wanneer ze hersenen in actie volgen. Je kan pas iets nieuws opnemen wanneer er eerst iets wordt losgelaten. Fysiek. Oude verbindingen die worden afgebroken. Synapsen die hun koffers pakken. Neurale paadjes die worden dichtgegooid zodat er elders plek vrijkomt. En dat proces begint nooit met informatie, maar met een vraag.

Die vraag is de snoeischaar. Zonder dat eerste mentale knipje kan een nieuw begrip simpelweg nergens landen. Het is alsof je een verse, ruime zetel in je woonkamer probeert binnen te krijgen terwijl de oude nog midden in het deurgat staat te zuchten. Je kan duwen tot je gezicht rood aanloopt, maar hij komt niet binnen. Er is geen ruimte gemaakt.

En hoe langer ik daarover nadenk, hoe overtuigder ik raak dat dit niet alleen voor onze individuele hersenen geldt, maar voor onze volledige maatschappij. Ook een samenleving heeft mentale ruimte nodig om nieuwe ideeën toe te laten. Ook daar moet er eerst gesnoeid worden. Niet in beleidsteksten of budgetten, maar in aannames.

Voor je een nieuw maatschappelijk idee kan introduceren, moet er eerst collectief de vraag worden gesteld. Wat betekent dit? Kan het anders? Waarom doen we dit zo? Wie zegt dat dit de enige manier is? De vraag komt altijd eerst. Het antwoord is slechts de bezetter van de plek die die vraag openlegt.

En wie zijn nu de mensen die die vragen als eerste durven stellen? Zelden politici, zelden bedrijfsleiders, hoogstens een enkele academische rebel. Maar meestal, steevast, zijn het kunstenaars. Die rare vogels. De mensen die met een glimlach onder een hoed vol verf zeggen: “Maar wacht eens even…”

Zij zetten vragen in het midden van de kamer zoals je een vreemd meubelstuk neerploft en vraagt: “Zie eens hoe anders de ruimte nu voelt.” Kunstenaars zijn de mentale ruimtebouwers van een beschaving. Ze gooien iets op tafel dat op het eerste gezicht absurd lijkt, maar dat in stilte onze ideeën begint los te wrikken.

Kijk naar Marcel Duchamp. In 1917 dropt hij een urinoir in een museum en noemt het kunst. Mensen waren verontwaardigd, gechoqueerd, gekrenkt. “Dit is geen kunst,” riepen ze. Maar ondertussen gebeurde er iets veel fundamentelers. Duchamp stelde een vraag die toen nog geen plek had in het collectieve hoofd. “Wat als kunst niet per se nieuw materiaal vereist? Wat als hergebruik ook creatie is?”

Die vraag opende een deur die tot dan toe op slot zat. En sindsdien is de samenleving langzaam meegegaan. Zonder Duchamp en zijn objects trouvés hadden Kringwinkels misschien nog altijd verstopt gezeten achter vergeelde gordijnen naast een rommelige kerkzolder. Hij ontwierp de mentale infrastructuur waar onze ideeën over recyclage, hergebruik en circulariteit vandaag op kunnen rusten.

Andy Warhol doet exact hetzelfde, maar dan over iets compleet anders. “Everyone will be world-famous for fifteen minutes.” Op het moment zelf klonk het als een popculturele schalkse opmerking, maar eigenlijk was het een bommetje onder het concept van beroemdheid. Warhol stelde de vraag of zichtbaarheid ook een consumptiegoed kan worden. En kijk: een paar decennia later zitten we lijstjes te bekijken van de populairste deelnemers in reality-programma’s waar mensen voornamelijk slapen, ontbijten en af en toe ruzie maken over cornflakes.

Zonder Warhol had Big Brother misschien nooit een format gekregen. Zonder Warhol geen influencers die hun eigen gezicht merchandisen. Hij maakte de mentale ruimte waar de media-industrie dankbaar in is gaan wonen.

En dan Theo Jansen. Een man die al 35 jaar autonome strandbeesten bouwt uit PVC, creaturen die zich voortbewegen op wind en wonder. Terwijl de rest van de wereld robots tekent als metalen terminators, kiest Jansen voor poëzie. Zijn beesten rammelen, wiegen, stappen als een kruising tussen een mythologisch dier en een knutselproject van een briljante professor die te veel tijd op het strand doorbrengt.

Maar onderschat die beesten niet. Ze stellen vragen die wij nog niet hadden durven aan te raken. Wat is autonomie? Hoe beweegt iets zonder elektronica? Wat is leven wanneer beweging door natuurkrachten ontstaat? Jansen geeft ons mentale prototypes. Hij maakt het collectief makkelijker om over robots te denken op een manier die niet dystopisch, dreigend of kil is, maar licht, zoekend, spelend.

Dankzij hem kunnen we vandaag experimenteren met nieuwe vormen van robotica, met bewegingen die niet lineair of machine-achtig zijn maar geïnspireerd door wind, flexibiliteit, ritme. Zijn werk tilt robots uit het rijk van sciencefiction en plaatst ze in het domein van evolutie en ecologie.

Het patroon is telkens hetzelfde. Kunstenaars stellen de vraag. De vraag maakt ruimte. Die ruimte wordt langzaam gevuld door nieuwe ideeën. En dan lijkt het alsof ze er altijd al waren. Alsof het logisch, onvermijdelijk, vanzelfsprekend is. Maar dat is het niet. Het begint met één iemand die zegt: “Hoe zou het zijn als…?”

De vraag is de echte innovatie. Niet de technologie. Niet het systeem. Niet het object. De vraag die onze mentale ruimte openbreekt.

En zodra die ruimte er is, volgt de rest vanzelf.

De glans van de unicorns

De lof is terecht. Unicorns zijn de uithangborden van innovatie en internationale slagkracht. Ze brengen kapitaal, jobs en media-aandacht. Ze tonen aan dat België niet enkel een land is van bourgondiërs en bureaucratie, maar ook van onderzoekers en ondernemers die het wereldtoneel kunnen halen. Het zijn deze verhalen die jongeren inspireren, die investeerders aantrekken, en die de rest van de economie uitdagen om mee te evolueren. Laten we dus blijven dromen, investeren en juichen voor de volgende generatie unicorns.

De stille ruggengraat

Maar terwijl we champagne ontkurken voor de unicorns, vergeten we soms waar de wortels liggen. Volgens Statbel is 95,9% van de Belgische bedrijven een micro-onderneming met minder dan tien werknemers. Samen stellen ze toch maar mooi 34,2% van de werknemers tewerk. En 58% van alle ondernemingen zit in de dienstensector – goed voor de helft van alle jobs en meer dan 115 miljard euro toegevoegde waarde.

Die kleine ondernemingen zijn geen randfenomeen, ze zijn de kern. Het is daar dat starters hun eerste jobervaring opdoen, dat ideeën uitgetest worden, dat talent wordt gevormd. Bovendien zijn het vaak deze bedrijven die de technologie van morgen implementeren bij de brede bedrijfswereld. De nieuwste AI-oplossingen, de biotech-doorbraken of de digitalisering van werkprocessen? Het zijn meestal kleine dienstverleners die ervoor zorgen dat die innovaties hun weg vinden naar de duizenden kmo’s in dit land.

Het bos én het mos

Een gezond bos bestaat niet enkel uit hoge eiken die de horizon tekenen. Het leeft dankzij de struiken, het mos, en het mycelium dat ondergronds alles verbindt en voedt. Onze economie werkt net zo. De unicorns trekken de aandacht, maar ze zouden nooit groeien zonder het netwerk van kleinere dienstverleners dat rondom hen zit.

Een start-up die doorgroeit naar scale-up, krijgt vaak steun van lokale accountants, advocaten, communicatiebureaus, HR-dienstverleners of IT-specialisten. Het lijkt triviaal, maar zonder die ondersteuning stort het kaartenhuisje in. Het ecosysteem van unicorns bestaat dus niet enkel uit investeerders en incubatoren, maar ook uit duizenden kleine bedrijven die vaak onder de radar blijven.

Hoera voor beide

Mijn oproep aan politiek, media en samenleving: blijf de unicorns vieren, absoluut. Maar geef tegelijk ook blijvend aandacht aan de kleine verhalen die minder glansrijk lijken, maar net zo cruciaal zijn. Een beleid dat enkel inzet op zichtbare vlaggenschepen, mist de voedingsbodem waarop die vlaggenschepen kunnen groeien. En media die alleen oog hebben voor de grote miljoenenrondes, verliezen de dagelijkse realiteit van honderdduizenden werknemers uit het vizier.

Hoera dus voor de unicorns. Maar even luid hoera voor het mos ertussen. Want zonder mos, geen bos.

--

Bart De Waele is oprichter van IKAg . Met zijn organisatie begeleidt hij de meer dan duizend digitale en marketing agencies die België rijk is.

Een bril laat ons scherper zien, een ploeg laat ons meer land bewerken met minder rugpijn, en een weefgetouw maakt van onze handarbeid een industrieel meesterwerk. Technologie zet ons werk in de zesde versnelling en zorgt dat we verder, sneller, beter kunnen.

En nu is daar AI, een hefboom voor ons denken. Een soort tractor, maar dan voor ons brein. Of, zoals Steve Jobs ooit poëtisch zei: “A bicycle for the mind.”

Maar met een spade ga je geen wedstrijd winnen tegen een tractor met ploeg. Je wordt lachend voorbijgestoven. Dus waarom proberen we in godsnaam als mens in competitie te gaan met technologie? AI kan razendsnel rekenen, analyseren, patronen spotten en op basis daarvan keuzes maken. Prima, laat ’m dat lekker doen. Dat scheelt ons eindeloos Excel-sheets doorspitten en PowerPoint-diagrammen hertekenen. Maar dat betekent niet dat wij overbodig worden. Integendeel.

De mens moet zich op het meta-niveau zetten

Als technologie ons denken een zetje geeft, dan moeten wij ons op het niveau daarboven plaatsen. In plaats van zelf de uitvoerende te willen zijn, moeten we de regie pakken. De sturende rol. Maar wat als AI nóg een stap verder gaat? Wat als de komende generatie AI-agenten niet alleen uitvoert, maar ook beslissingen neemt? Geen paniek, we hoeven nog steeds geen ontslagbrief in te leveren.

Want niet alle beslissingen zijn hetzelfde. Er zijn twee soorten:

1. De rationele beslissing: hier zijn alle factoren objectief af te wegen. Met genoeg data en rekenkracht is er een duidelijke winnaar. Beslissing A is aantoonbaar beter dan beslissing B. Dit is het terrein waar AI kan schitteren. “Wat is de optimale route?” “Welke klantsegmenten leveren de meeste ROI op?” “Hoe vermijden we dat Elon weer iets geks tweet?” Geef AI die puzzels maar, daar zijn we straks veel sneller klaar mee.

2. De irrationele beslissing: hier wordt het leuk. Dit zijn de keuzes waar geen objectieve waarheid is. Waar A en B allebei goed zijn, maar anders. Waar emoties, waarden en intuïtie een rol spelen. Hier komt het menselijke brein tot zijn recht. Het is een keuze tussen twee paradoxale opties, waar empathie, gut-feeling en onze glorieuze menselijke faalbaarheid het verschil maken. Want zeg nou zelf, hoe logisch voelt liefde? Of kunst? Of het kiezen van de perfecte pizzeria voor je eerste date?

Algoritmes snappen geen grijstinten

Een algoritme of computer kan simpelweg niet omgaan met paradoxen. Het zit niet in hun aard. Ze zijn gebouwd op nul en één, op zwart en wit. Een beslissing die beide kanten van een medaille moet begrijpen, laat staan voelen, is voor hen onoplosbaar. AI zoekt altijd naar structuur, naar de ene waarheid die alle anderen overtroeft. Maar een paradox heeft geen één waarheid. Het vraagt om nuancering, om empathie, om een menselijke blik die niet schrikt van een grijstint meer of minder. En juist daar komen wij in beeld.

Mens-zijn = omgaan met paradoxen

De kern van mens-zijn zit precies hier: omgaan met tegenstellingen. We kunnen twee tegengestelde gedachten tegelijk in ons hoofd houden zonder gek te worden. (“Ik ben gelukkig en gestrest.”) Dat kunnen algoritmes simpelweg niet. Hoeveel machine learning je er ook tegenaan gooit, paradoxen zijn geen som die je even oplost.

En nog belangrijker: bij irrationele beslissingen hoort verantwoordelijkheid. Zoals IBM in 1979 al scherp stelde: “A computer can never be held accountable, therefore a computer must never make a management decision.” Een AI maakt misschien een rationele keuze, maar wie pakt de verantwoordelijkheid als het fout gaat? De serverkast?

Omarm de hefboom, blijf sturend

Dus laten we AI omarmen. Laat het onze tractor voor denkwerk zijn, onze fiets voor het brein. Geef het de rationele beslissingen, de optimalisatie, de cijfers. Maar laten we tegelijk helder zijn over de rolverdeling. Als het gaat om paradoxen en keuzes zonder objectieve waarheid, pakken wij het stuur. Want dat is waar wij floreren. En ja, dat betekent dat we onszelf moeten trainen in dit soort keuzes. Niet alleen met onze hersenen, maar ook met ons hart.

Laat AI de hefboom zijn, maar laten wij de hefboom bedienen. Zo blijven we menselijk, midden in de technologie. Want laten we eerlijk zijn: iemand moet ook bepalen welke kant die tractor eigenlijk op moet rijden. 🚜

We hebben twee keuzes: wachten tot het misloopt en verontwaardigd naar het stopcontact staren, of nu het kader ontwerpen. Ik vind dat we dat tweede moeten doen.

De context is helder. De Europese AI Act ligt er en rolt uit in fases: sinds 2 februari 2025 gelden verboden praktijken en basisvaardigheden rond AI-geletterdheid, op 2 augustus 2025 kwamen er verplichtingen bij voor generatieve en foundation-modellen, en in 2026–2027 volgt de grote set high-risk-regels. Dit is geen proefballon, dit is wet. Daarnaast is de productaansprakelijkheid geüpdatet voor software en AI, inclusief zwaardere vermoedens en disclosure-plichten na updates. Ondertussen stijgt het gebruik snel: in 2024 gebruikte naar schatting 78% van de organisaties AI, en er werden 233 incidenten gemeld, een stijging met 56% op één jaar. Dat is geen reden voor paniek, wel een signaal: governance hoort bij volwassenwording.

Belangrijk: “autonoom” is niet hetzelfde als “bewust”. Een AI die stappen zet, is geen persoon met waardigheid of grondrechten. De oude discussie over “electronic personhood” voor robots hoort waar ze thuishoort: in de prullenmand. Wat we wél nodig hebben, is een functioneel statuut voor software-die-handelt. Geen kunstmens, wel duidelijke plichten en aanspreekbaarheid. Zoals we ooit de vennootschap bedachten om economische activiteit te organiseren, zo hebben we nu een smalle, strakke rechtsvorm nodig voor digitale autonomie.

Noem het een Autonome Digitale Entiteit, kortweg ADE. Het idee is simpel: als software zelfstandig mag handelen, moet er een juridische huls zijn die precies afbakent wat die software mag doen, wie er verantwoordelijk is, hoe we controleren, en hoe we schade afhandelen. Geen poëzie, wel papierwerk. Een ADE krijgt een capability-envelope: een heldere doelomschrijving met grenzen - welke handelingen, op welke data, binnen welke limieten. Wijzigt die envelope, dan behandel je dat als een statutenwijziging: melden, auditen, opnieuw toelaten. Niet sexy, maar veilig.

Cruciaal is de operator-of-record: altijd een mens of vennootschap die tekent voor configuratie, updates, datatoegang en noodstop. Die houdt controleerbare logboeken bij. Ontbreken logs waar ze er moeten zijn, dan draait de bewijslast om en stijgt de aansprakelijkheidstrap. Dat sluit naadloos aan bij de nieuwe product-aansprakelijkheid: wie na verkoop de “motor” van een AI bijstelt, neemt ook de verantwoordelijkheid voor het rijgedrag nadien.

Krijgt een ADE dan rechten? Beperkt en functioneel. Geen stemrecht, geen “privéleven”. Wel de mogelijkheid om binnen zijn doel contracten te sluiten, licenties te beheren, intellectuele eigendom te houden en een werkbudget te voeren - altijd gekoppeld aan verplichte verzekering. Vergelijk het met BA-autoverzekering: wie zelfstandig risico in het verkeer brengt, zet eerst een vangnet klaar. De AI Act levert de verkeersregels; productaansprakelijkheid en verzekering vangen de brokken.

Transparantie en toezicht maak je praktisch. Zet een publiek ADE-register op, analoog aan de KBO, met een begrijpelijke samenvatting van het conformiteitsdossier. Verifieer identiteiten via eIDAS (het Europese regelgevingskader voor elektronische identificatie en ‘trust services’). Organiseer toezicht nationaal, met het Europese AI Office als spil voor foundation-modellen en systeemrisico’s. En keur periodiek, zoals we liften keuren. In beslissingen met juridische of economische impact op burgers hoort een begrijpelijke redeneerroute, op het passende niveau: geen tovertrucs als vrijheid, geld of gezondheid op tafel liggen.

Eigenaarschap houd je nuchter. Een ADE “bezit” zichzelf niet, net zoals een vennootschap dat niet doet. Eigendom loopt via de entiteit die de ADE draagt (aandelen, lidmaatschapsrechten) of via een trust-achtige structuur rond kritische IP. Leg verplichte escrow vast voor sleutelcomponenten en voorzie een noodknop voor toezichthouders als het systeem buiten zijn envelope gaat. Het doel is niet betuttelen, wel vermijden dat iemand een digitaal boemerang-bedrijfje bouwt dat zich aan elke aansprakelijkheid onttrekt.

Waar starten zonder innovatie te wurgen? Begin waar schade snel en schaalbaar wordt: systemen die zelfstandig contracten sluiten, geld verplaatsen, mensen of machines aansturen, of fysieke processen besturen. Vraag in die zones registratie, verzekering, logging en een operator-of-record als minimum. Geef ruimte aan sandboxes en lichtere lasten voor lage-impact ADE’s, en laat de lat meestijgen met autonomie, impact en onomkeerbaarheid. We bouwen voort op de bestaande rails van de AI Act en de aangepaste productaansprakelijkheid in plaats van een parallel spoor te trekken.

Een concreet beeld. Stel een ADE die wereldwijd voorraad en transport managet voor een retailer: onderhandelt levertijden, boekt havenslots, herrouteert bij storm. Autonomie tot een drempel, logs op elke afslag, een verzekerde kas voor fouten, en een operator-of-record die aanspreekbaar blijft. Gaat het mis, dan is er geen mistgordijn van “het algoritme deed het”. Er is een spoor, een aanspreekpunt en - indien nodig - een boete die pijn doet. Dat is niet anti-technologie; dat is volwassen technologie.

De filosofische lijn is eenvoudig. We beschermen burgers om wie ze zijn; we reguleren vennootschappen en ADE’s om wat ze doen. Wie die lijn vervaagt, belandt óf in techno-animisme (“de AI voelt dingen”) óf in juridisch nihilisme (“niemand is verantwoordelijk”). Tussen die klippen vaart een smal maar begaanbaar pad: een derde rechtsvorm die autonomie mogelijk maakt zonder de mens te vervangen.

Mijn oproep: laat ons dit nu doen. Niet vanuit angst, wel vanuit ambitie. Autonome AI kan overvloed brengen, productiviteit, vooruitgang - en misschien minder Excel op maandagochtend. Maar politiek en maatschappelijk moeten we vandaag al beslissen welk frame we er rond zetten. De AI Act en de vernieuwde productaansprakelijkheid geven de palen. Een ADE-statuut spant het net. Dat is geen rem op innovatie; dat is het verschil tussen freerunning en parkour met matten. Je geraakt verder, met minder blauwe plekken, en met een publiek dat blijft applaudisseren. Ik vind dat we die sprong moeten wagen. Nu.

Software is eating the world. Alles rondom ons wordt digitaal - ook meer en meer de fysieke dingen in ons leven.

Ik meen dat schoenen, als één van de eerste producten in ons dagelijks leven, volledig in software zullen veranderen.

Alle elementen daarvoor zijn al aanwezig, of in volle ontwikkeling om binnenkort aanwezig te zijn. Zoals William Gibson zei: de toekomst is er nu al, alleen is ze niet juist gedistribueerd.

1. Scan je voeten voor de perfecte maat

Shoefitr gaat nu nog omgekeerd te werk, en scant alle schoenen om op basis daarvan de juiste aanbevelingen aan klanten te geven. Amazon (moederbedrijf van schoenenverkoper Zappos) heeft Shoefitr recent opgekocht.

Volumental experimenteert met 3d-scanning van je voeten via de iPad. Op basis daarvan worden nu op maat gemaakte schoenen verkocht.

2. Maak je eigen ontwerp van gepersonaliseerde schoenen

Dit is al wijd verspreid met NIKEiD en Converse.

Heb je zelf geen zin/tijd/inspiratie om je eigen ontwerp te maken? Dan download je één van de ontwerpen die door het grote publiek ge-opensourced zijn (zie bv. Thingiverse); of je koopt een patroon van een bekende ontwerper. Misschien kan je het patroon dat je die BV hebt zien dragen op tv wel inscannen en hergebruiken?

3. 3D-print de op maat ontworpen schoen

Nu al worden sommige delen van bepaalde schoenen met additive manufacturing gemaakt. Het zal niet zo lang meer duren vooraleer de volledige schoen zo kan gemaakt worden.

3D-printen is al lang niet meer weggelegd voor materialen als hard plastic en metaal. Er wordt volop geëxperimenteerd met ander materialen, geschikt voor teddyberen en kledij.

Door schoenen anders te gaan maken, ben je ook niet meer gebonden aan dezelfde vormen. Kunstenaars en modeontwerpers experimenteren nu al met een ander soort schoenen:

Omdat de schoenen per stuk op maat van jouw scan ge-3d-print zijn, zijn ze ook uniek geschikt voor jou. Gedaan met schoenen als massaproducten.

4. Lever de schoenen on-demand

Amazon, Google, en lokaal ook de Coolblues en Bol.coms, leveren zo snel als ze kunnen. Dat evolueert naar same-day delivery.
Wat Uber van plan is met leveren van pakjes is bijna instant (in 10 minutes or less). Amazon experimenteert met drone-delivery, en wil zelfs al beginnen leveren vooraleer je bestelt.

Misschien worden schoenen zelfs ge-3D-print onderweg naar de klant, in de truck.
Je kan je een app voorstellen waarmee je schoenen koopt die bijna ogenblikkelijk op maat gemaakt en geleverd worden.

Combineer dit met (misschien) een toekomstige vloot van zelfrijdende auto's, en je merkt dat in de toekomst dingen die we willen kopen bijna onmiddellijk bij ons zullen geraken.
Daarmee wordt één van de voordelen van een retail winkel teniet gedaan: het gevoel van instant gratification.

De combinatie is pure software.

Scannen, printen, bestellen, leveren: volledig autonoom en aangestuurd door software. Je zal al met een serieuze retail ervaring moeten uitpakken om mij nog in een schoenenwinkel te krijgen.

Ondenkbaar?

Als je pakweg 10 jaar geleden rondvroeg welke zaken in een webshop gekocht zouden worden, was het antwoord: boeken en cd's wel, maar zeker geen schoenen want die wil ik kunnen kiezen en passen.
Ondertussen heeft Zalando jaar op jaar een hogere omzet...

Politiek is tot een luid krakend einde aan het komen.

Ons huidige democratische systeem is een manier om een land te besturen en maatschappelijke beslissingen te nemen gebaseerd op een soort van collectieve intelligentie - iedere burger heeft mee beslissingsrecht over de maatschappelijke keuzes die we maken. Het systeem is zo opgebouwd dat het die collectieve intelligentie op een zo efficiënt mogelijke manier laat opborrelen.

Alleen: dit systeem is ontwikkeld voor een wereld waarin informatie traag en moeizaam circuleert. Pre-internet.

Moderne technologie laat ons toe om sneller informatie te laten doorstromen. Dan kom je op een punt waarbij het oude systeem - wat in de oude situatie bij benadering goed werkte - een slechte oplossing wordt en perverse neveneffecten heeft.

We zien dit in diverse sectoren.

In een omgeving waarin slechts sporadische of fragmentarische data beschikbaar is, wordt een soort van 'proxy' gebruikt om die onbeschikbare data in te schatten en toch beslissingen te kunnen nemen. Soms gebeurt dit door steekproeven, soms door buikgevoel en ervaring vermomd als 'vakmanschap', soms een combinatie van beide.

Van zodra er echter volledige data (lees: real-time, 100% volledig in plaats van een steekproef) beschikbaar is, komen er efficiëntere manieren om beslissingen op te baseren.

Drie voorbeelden

In de media-sector was het vroeger onmogelijk om exacte (real-time en 100%) gegevens te verzamelen van lezers/kijkers. We wisten niet exact hoeveel kijkers er naar een tv-programma keken - dus we gebruikten steekproeven ('panels' - in Vlaanderen gebaseerd op 750 gezinnen) om dit te bepalen; en we vertrouwden op de ervaring en het vakmanschap van televisiemakers om op voorhand te proberen inschatten wat succes zou kunnen hebben.

En dan komt Netflix. Zij hebben 100% zicht op wie naar wat kijkt, wie wanneer afhaakt, welke programma's in welke doelgroep succes hebben. Ze gebruiken die data om te beslissen welke shows gemaakt en opgenomen worden. Een veel efficiëntere manier om data te verzamelen en daarna beslissingen te nemen.
(Pas op! Dit is geen pleidooi om beslissingen te automatiseren - er nog steeds een menselijke invalshoek nodig om de data te interpreteren; er is nog steeds menselijke creativiteit nodig om de programma's effectief te maken.)
De kern van het nieuwe mediamodel van Netflix is opgebouwd rond die digitale capaciteiten: data capteren en gebruiken om creatieve beslissingen te nemen.

Hetzelfde is voor een deel gebeurd in de reclamesector. Data en inzichten werden verzameld in pre- en post-testen, focusgroepen, marktonderzoek via steekproeven; gemixt met ervaring, vakmanschap en buikgevoel werden deze gebruikt om beslissingen te nemen. Aangezien het onmogelijk was iedere prospect 1-op-1 te kennen en te benaderen, werd er met een proxy gewerkt: doelgroepen, ciblering, persona's. Die doelgroepen en persona's zijn een soort van gemiddelde consument, een karikaturale samensmelting van een groep mensen.

Digitaal brengt daar verandering in. In plaats van uit een steekproef van gezinnen te extrapoleren wat de reactie is op een boodschap, kan dit nu 1-op-1 en real-time gemeten - en belangrijker: bijgestuurd - worden. Als gevolg zie je nieuwe modellen van marketing opduiken die in de kern opgebouwd zijn vanuit die (digitale) data-capaciteiten: CRO en conversie optimalisatie, SEA. Niét één keer inzichten extrapoleren en dan campagne loslaten, maar constant meten en op basis daarvan bijsturen en personaliseren.

Zelfs in een meer 'traditionele' sector als kleding zie je dit fenomeen opduiken. Niet meer op voorhand met ge-extrapoleerd marktonderzoek en vakmanschap proberen raden welke kleren effectief zullen gekocht worden door het publiek, maar snel inspelen op effectieve data. Volgens mij gaat deze sector daar nog niet ver genoeg in, en zal technologie hier nog veel fundamenteler veranderingen in brengen. Maar bedrijven als Zara en anderen uit de fast fashion proberen zo dicht mogelijk bij real-time data te zitten en daar hun productieproces op af te stemmen.

Van intentie naar gedrag

Wat je ziet is niet enkel een overstap van steekproef-data naar 100% volledige data. In alle gevallen verandert de data van 'perceptie' naar 'realiteit'. Er wordt niet gemeten wat mensen zeggen dat ze doen, maar wat ze effectief doen. Van intentie naar gedrag.

Niet wat mensen rapporteren van kijkgedrag, maar effectief kijkgedrag. Niet wat mensen zeggen dat ze onthouden van een boodschap, maar effectief klikgedrag. Niet wat mensen zeggen dat ze mooie kleren vinden, maar effectief koopgedrag.

In die overschakeling is er een moment van grijze zone. Transparantie van data en vrijelijk stromen van informatie - maar oude methodieken en meningen toegepast in die nieuwe realiteit. Dit kan tot ongelukken leiden.

Dat is m.i. wat op dit moment met politiek aan het gebeuren is.

Democratie

Ons democratisch systeem is gebouwd voor een pre-internet wereld, waarin geen real-time en 100% data beschikbaar was. Dus werd er met proxies gewerkt: om de x aantal jaar een verkiezing (en niet real-time), en met vertegenwoordiging - we kiezen een politicus als een soort van persona, een gemiddelde van een groep stemmers.

Dit systeem is er niet omdat het het best mogelijke systeem is, maar omdat er geen betere manier was om de collectieve intelligentie te capteren. Ondertussen is de omgeving veranderd, en zijn er wel betere informatiestromen mogelijk. Maar we gebruiken nog de oude methodieken en overtuigingen in die nieuwe realiteit.

We meten de intentie van mensen, en niet het effectieve gedrag. We gebruiken meningen in een omgeving waarin de informatiestromen zo snel en effectief zijn dat ze in staat stellen om die meningen oneigenlijk te beinvloeden.

Brexit en Trump

Dat is gebeurd, zowel in het geval van de Brexit campagne als in de manier waarop Trump zich in de mediabelangstelling gewurmd heeft.

Ze hebben het oude systeem gehackt met nieuwe technologieën. Een systeem dat steunt op meningen en daar door proxies onevenredig veel macht aan geeft hebben ze in een nieuwe wereld misbruikt door die meningen te gaan beinvloeden - tot zelfs met flagrante leugens.

Slechts het begin

Dan zie je dat digitale technieken gebruikt worden door hackers met politieke bedoelingen, en dat er een digitaal imago opgebouwd wordt dat niet noodzakelijk waar is maar wel effectief de publieke opinie (meningen) beïnvloedt. (Russische hackers die Trump helpen.)
Of zelfs onwaarheden massaal verspreiden uit winstbejag en daarmee ook weer invloed uitoefenen. (Foutieve pro-Trump wedstrijd verspreid vanuit Macedonie.)

We staan nog maar aan het begin.

Stel je een wereld voor waarin onwaarheden verspreid worden, niet door anonieme blogs, maar door mensen die zich voordoen als reputabele personen, of de politicus zelf.

Of stel je voor dat er filmpjes verspreid worden waarin het lijkt alsof die politicus bepaalde dingen zegt en doet?

Die technologie bestaat nu al:

Het is zelfs mogelijk om live video zo te manipuleren dat je beelden produceert die levensecht (en dus waar) lijken, maar wel volledig fake zijn.

Dit is zelfs niet beperkt tot dure en zware installaties - je kan dit vandaag al met een gewone smartphone. Probeer het zelf al eens uit met de iPhone app ModiFace Live: het beeld van je eigen gezicht wordt live en in real-time vervangen door een ander - fake - beeld.

De technologie bestaat en is laagdrempelig beschikbaar. We staan nog maar aan het begin van alle mogelijke vuile truken die de komende jaren zullen gebruikt worden om meningen te beïnvloeden.

De sci-fi van Black Mirror is al lang geen science-fiction meer.

Meningen

Politiek is op dit moment een systeem dat steunt op meningen, in een wereld waarin er zowel een beter alternatief is om beslissingen te nemen, als waarin die meningen kwetsbaar en beïnvloedbaar zijn. In een pre-internet wereld werden de meningen gefilterd door de tijd en de traagheid van communicatie; er zaten een aantal gatekeepers op die informatiestromen die bepaalde grote excessen eruit hielden. Die filters zijn er door internet afgehaald.

Het is hoog tijd om op zoek te gaan naar een nieuw politiek systeem; één dat niet steunt op proxies en meningen, maar op real-time en 100% data.

Dit is geen pleidooi voor het extreme van 'directe democratie', waarbij we elke overheidsbeslissing niet meer door een politicus laten nemen maar laten stemmen door real-time referenda. Dat zou enkel nog meer het steekvlam-gehalte van meningen in de verf zetten.
Dit is ook geen pleidooi om te automatiseren en beslissingen op een technocratische manier door algoritmes te laten nemen. Het gaat over data; die data interpreteren, een creatieve invulling aan geven en een menselijke beslissing nemen kan niet door robots overgenomen worden.

Dit is een pleidooi voor een zoektocht naar een manier om onze maatschappelijke beslissingen te baseren op real-time, 100% data, en niet op steekproeven en meningen.

Volgens mij ligt de sleutel in een technologie die aan het ontkiemen is: blockchain.

Dit is vooral een oproep om technologie als hefboom te gebruiken om een menselijker maatschappij te creëren.

Misschien moeten we een hackathon organiseren.

Technologie is het onderwerp van heel veel van onze angstdromen. Van 'robots stelen onze jobs' over de angst voor een alleswetende artificiële intelligentie en zijn Singularity, tot de nachtmerrie van de rise of the machines in Terminator of The Matrix.

Ik meen dat die tegenstelling mens versus technologie een foute manier is om naar technologie te kijken.

Voor mij is technologie als werktuig een uitbreiding van onze menselijkheid; meer zelfs, we zijn slechts mens in ons gebruik van technologie.

Maar laten we eerst die 'technologie' goed definiëren.

Het woord technologie wordt momenteel te vaak gereduceerd tot welke (elektronische) toestellen in onze nabije toekomst liggen. Technologie is artificiële intelligentie, zelfrijdende auto's, CRISPR, virtual reality... We vergeten te snel die tools en werktuigen die al in ons leven geïntegreerd zijn en die we niet meer als 'technologie' percipiëren. Waarom beschouwen we de elektrische auto's van Tesla als deel van de 'tech' industrie, terwijl de benzine-auto's van Volkswagen en Toyota als 'oude' industrie worden bekeken? Waarom noemen we de dingen die software nog net niet kan 'artificiële intelligentie' en noemen we de dingen die het wel al kan (zoals boekhoudsoftware, ERP, CRM) gewoon software? Vanaf wanneer is het overslagpunt van technologie naar een tool? Is een stoel ooit ook als 'technologie' bestempeld?

Je zou kunnen argumenteren dat we elke tool die nog niet zo goed werkt 'technologie' noemen...

Voor mij is technologie elk werktuig dat de mens gebruikt om zijn capaciteiten uit te breiden en te verlengen.

Onze eerste grote technologische doorbraak was het gebruik van taal. Taal is een tool om uit onze lichamelijke beperking te treden. Vòòr taal waren we als mens in verschillende richtingen ééndimensionaal. We waren op onszelf aangewezen; taal liet ons toe te communiceren met andere mensen, daardoor samen te werken en onze eenzame condition humaine te overstijgen. Taal liet ons ook toe om uit het heden te ontsnappen en het moment in de tijd te overstijgen door kennis uit het verleden te bewaren, over te dragen op anderen en in de toekomst te projecteren.

Ook met die eerste technologie gebeurde wat met elke technologie gebeurt: eerst maakt de mens de technologie, maar daarna verandert de technologie de mens. Het gebruik van taal veranderde onze maatschappij en gewoontes; maar taal verandert ook onze hersenen. De taal die je gebruikt beïnvloedt de manier waarop je denkt. (Zie ook Snow Crash: the Sumerian language as the firmware programming language for the brainstem, which is supposedly functioning as the BIOS for the human brain.) Als mens leven we in symbiose met onze technologie - we gebruiken ze, maar ze beïnvloedt ons ook. Voorbeelden genoeg hiervan in de geschiedenis; kijk naar alles wat tijdens de industriële revolutie gebeurde en ons als mensheid veranderde. Technologie, met al zijn voor- en nadelen, brengt ons per saldo altijd naar het volgende niveau van ons menszijn. (Zie Our World In Data.)

Taal als technologie is net dát wat ons mens maakte - ons gebruik van technologie is hoe we ons menszijn uitdrukken en wat ons onderscheidt van niet-mensen. Zonder taal, en bij uitbreiding zonder al onze technologie, zouden we niet meer zijn dan dieren.

Zo moeten we m.i. naar alle technologie kijken. Niet als een dichotomie tussen mens en machine, als een gevecht tussen de 'natuurlijke' mens en zijn werktuigen die onvermijdelijk tot een confrontatie leidt. Onze machines zijn een onlosmakelijk deel van onze mensheid; zonder technologie zijn we geen mens.

versus

Technologie is niet extern aan ons, we moeten dit internaliseren.

Uiteraard zitten we op dit moment op een kantelpunt. Technologie tot nu toe was bijna per definitie fysiek geëxternaliseerd - een hamer is het natuurlijke verlengstuk van onze hand, maar staat los van die hand. Technologie staat op het punt niet alleen filosofisch maar ook letterlijk ons lichaam binnen te dringen.

Zolang we echter technologie als in tegenstelling tot menselijkheid blijven zien, zal dit een self-fulfilling prophecy worden. We moeten beseffen dat we ons als mens uitdrukken door technologie (in welke vorm ook), en dat die technologie ons in zijn gebruik ook verandert. Verandering is altijd moeilijk... maar tot nu toe heeft ons dit iedere keer naar een volgend niveau gebracht; iets anders maar per saldo toch wel iets beters.

Ik zie technologie niet als een aparte entiteit die ons (onze jobs, onze controle, ons leven) bedreigt, maar als een extentie van onze menselijke capaciteiten (zie: Transhumanisme). De kostprijs van dat volgende niveau is verandering.

We vergeten zo snel.

En achteraf construeren we een fabelverleden, gebaseerd op onze kennis van het heden.

De iPhone bijvoorbeeld. Wat op dit moment gezien wordt als de meest ingrijpende verandering in de tech-wereld, namelijk de app stores met zijn bijhorende decentralisatie en commodisering van software met apps, projecteren we op het verleden.

Maar toen de iPhone voor het eerst geïntroduceerd werd, zat er geen app store in. Sterker nog: het was voor externe niet-Apple developers niet toegelaten om apps te maken voor die iPhone. "Developers die een applicatie op de iPhone willen, moeten maar web-applicaties maken die in de browser draaien" was de mening van Cupertino. De appstore was een nagedachte.

Wat de iPhone echt een succes maakte, was iets veel kleiner, ontastbaarder en tegelijkertijd ingrijpender. Het was de eerste smartphone die vanaf de grond ontworpen was voor internetgebruik (in eerste instantie via wifi), en niet met 'bellen' als centrale functie. Het meest opvallende was uiteraard het toetsenbord dat niet meer uit hardware maar uit software bestond. Maar ook andere zaken waren 'internet-first'. De multitouch bediening (wat we nu als swipen en tappen kennen) was gemaakt om de surfervaring op een mobiel toestel te optimaliseren. Nog subtieler: de internetverbinding was default 'always-on'. Wie zich de internet mobieltjes uit die tijd herinnert, denkt terug aan het gefriemel met aparte programmaatjes om eerst de internetverbinding te maken, en dan pas te gaan surfen. (Een vage echo van de desktop winsock.) De iPhone internetverbinding verhield zich tot die van andere feature phones uit die tijd zoals kabelverbinding tot dialup.

De wereld was in 2007 klaar om op het internet te gaan via mobiele toestellen. De core technologie daarvoor was er: smartphones, 3G en wifi. Waaraan het ontbrak was een gebruiksvriendelijke manier om door deze nieuwe mobiele internetwereld te gaan navigeren. Dat is wat we allemaal intuïtief en zelfs onbewust aanvoelden, en dat is wat het instant succes van de iPhone gemaakt heeft.

Vaak bestaat de doorbraak van disruptieve technologie uit twee componenten: de vernieuwende breakthrough technologie zelf, gecombineerd met de randvoorwaarden die toelaten dat die nieuwe tech zich nestelt in ons dagelijkse gedrag. Vernieuwende technologie die niet op dagelijkse schaal ons gedrag impacteert, is niet meer dan een 'uitvinding' en blijft in de curiosakabinetten van de wereld liggen. De drukpers was een formidabele uitvinding, maar de beschikbaarheid van veel en goedkoop papier maakte die tot een succes.

Datzelfde gevoel heb ik op dit moment met Virtual Reality.

De technologie is er en verbetert elke dag razendsnel. De wereld is klaar om hier volledig in op te gaan. Maar we missen een goeie manier om door deze nieuwe realiteit te navigeren.

Virtual Reality en zijn headsets zijn een ongelooflijke ervaring. Ze dompelen je onder in een totaal nieuwe wereld, en overweldigen je zintuigen. Je voelt het potentieel vanaf het eerste moment.

Tot je wat dieper begint te graven en het wat vaker gebruikt.

De kracht van VR is dat het de virtuele wereld die we nu kennen van 2D verandert in 3D. In plaats van dingen te zien op tweedimensionale schermen, zien we ze nu in drie dimensies. Alleen gebruiken we die 3D-wereld in en op alle vlakken afgesloten omgeving; de VR-bril die voor de immersie zorgt sluit ook al onze belangrijkste zintuigen af.

En al gauw merk je dat dit nergens op slaat. Je zit in een driedimensionale wereld, waar je rond objecten kan lopen en afstanden door de ruimte kan afleggen - maar je zit vastgepind op 1 punt zonder intuïtieve manier om door die ruimte te bewegen. Je hebt een 2D-controller in een 3D-wereld. Nutteloos.
Ik weet het, ik weet het, er zijn allerlei workarounds. Cut-scenes die je van het ene point-of-view naar het andere brengen. Controllers gebaseerd op console-controllers waarmee je door de ruimte kan 'navigeren'. Maar elk van die dingen zijn eigenlijk old school oplossingen van een vorige generatie, onhandig aangepast aan het nieuwe medium. Net zoals het hardware toetsenbord van de Blackberry een vage echo was van het desktop toetsenbord.

We hebben de disruptieve technologie van Virtual Reality. We hebben een wereld en een markt die klaar is om daar in te duiken. Maar we missen de randvoorwaarde om het te laten innestelen in ons dagelijks gedrag. We missen de intuïtieve controller die native is, aangeboren aan dat nieuwe medium; één die meer is dan een 2D-controller met krukken.

Tot we die randvoorwaarde hebben, is Virtual Reality gedoemd om wel te werken, maar nét niet aangenaam genoeg om dagelijks te gebruiken - en daarom voorbestemd voor een aantal zeer specifieke niches.

Virtual Reality wacht op zijn iPhone-moment.

(Dit is mijn bijdrage aan het Wijs Trendrapport 2018. Lees het volledig hier.)

De kanteling is duidelijk.

Dat de buitenkant gedigitaliseerd zal worden staat buiten kijf. Maar dit is het kantelpunt - het tweede deel van de S-curve. We evolueren van de invention phase naar de installation phase van deze industriële revolutie. De technologie is er, en nu worden de bedrijven met hun processen en structuren daarop aangepast. Deze tweede fase heeft andere kenmerken. Geen start-ups die disruptief en snel het landschap veranderen, maar grote incumbents die het roer weer oververnemen. Geen versplintering in vele kleine spelers, maar consolidatie en zelfs monopolies.

We zien dit al gebeuren in de eerste sectoren, het voorland van media en communicatie. Netflix is langzaam maar zeker al onze media-entertainment tijd aan het opeten, en de rest van de sector moet consolideren om tegengewicht te bieden, zoals Disney onlangs 20th Century Fox kocht in een megadeal. Digital advertising is de facto een duopolie geworden waarbij de koek verdeeld wordt tussen de behemoths Google en Facebook. De lokale Belgische spelers moeten een duidelijk front vormen om niet weggeblazen te worden, de fusie van De Persgroep en Medialaan is daar een goed voorbeeld van. Muziek verandert naar een streaming model, waar duidelijk wordt dat we evolueren naar een winner-takes-all.

Hetzelfde zal gebeuren in alle volgende sectoren, volgens het schema bundle-unbundle-rebundle. Neem muziek als voorbeeld: oorspronkelijk gebundeld in de vorm van platen/CD’s. Door iTunes ontbundeld in afzonderlijke nummers, om daarna door Spotify herbundeld te worden op een digitale manier. De financiële sector wacht hetzelfde lot. Terwijl ze vechten tegen de ontbundeling van hun businessmodel door kleinere tech-spelers, staat de grote herbundeling door een tech-speler om de hoek te wachten. Misschien zal dat WeChat of Alipay zijn, of toch weer Facebook dat bankier wordt.

Automatisatie en robotisering razen verder. Alles wat gerobotiseerd kan worden, wordt
dat ook.

De huidige digitale technologie heeft dus het gedrag van mensen veranderd, en de bedrijfswereld is zich daarnaar aan het aanpassen. We kantelen naar het tweede deel van de S-curve, de installation phase, maar ondertussen worden de die op extreem korte tijd duizenden kleine tests doet om tot de optimale vorm te komen voor het creatieve inzicht dat vanuit een mens gekomen is. Communicatie vanuit bedrijven zal zich verplaatsen van artisanaal naar geautomatiseerd, en dan vooral van reactief naar predictief. In plaats van te wachten tot iemand van je klanten een vraag stelt (een Google search doet/in de winkel binnenkomt/een offerte aanvraagt), zullen we er alles aan doen om onze klant zodanig goed te kennen dat we op voorhand het antwoord kunnen geven. Gebaseerd op analyse van grote hoeveelheden data, gelijkaardige andere klanten en ondersteund door smartbots om microtesten uit te voeren, zal de marketeer van morgen vooral een specialist in menselijk gedrag worden.

Die omkeer naar geautomatiseerd en predictief zal nodig zijn, want we zijn als particulieren massaal ons eigen communicatiegedrag aan het veranderen. De vorige shift ging van passief consumeren van broadcast-kanalen naar publieke peer-to-peer kanalen waarvan mediaspelers een deel uitmaken (lees: van televisie naar Facebook), en die is nog steeds verder aan het gaan. Maar de volgende shift is er aan het komen: van publieke kanalen naar private kanalen, van social naar direct. De volgende grote platformen worden de chatplatformen. Bedrijven kunnen daar deelnemen aan de conversatie, maar enkel met toestemming, met toegevoegde waarde en met menselijke authenticiteit. Robo-assisted humans zullen op schaal persoonlijke conversaties moeten aangaan om door de barrières van de techplatformen te geraken.

Ook particulieren zullen diezelfde slag maken - ze zullen zich omringen met ‘smart agents’ of kleine gespecialiseerde chatbots die voor hen de conver-satie aangaan met bedrijven. Die smart agents zullen de eerste defensielinie zijn tegen irrelevante zaadjes alweer geplant voor de volgende nieuwe curve. Deze zal in eerste instantie ook door een invention phase gaan: allemaal nieuwe zaken, allemaal gehypet, maar slechts enkele duurzaam. Veel speculatie, met bubbels en quick wins, onvermijdelijk gevolgd door teleurstelling (we denken hier meteen aan Bitcoin).

Predictive communicatie, robo-augmented humans en chatbots

Onmogelijk te voorspellen, maar zoals het een goed Trendrapport betaamt, doen we hieronder toch een poging.

Automatisatie en robotisering razen als een wervelwind verder. Alles wat geautomatiseerd kan worden, wordt dat ook. Maar vergis u niet: die robots zullen niet herkenbaar zijn. Veel minder ‘Boston Dynamics’ robots die naast de mens staan en de mens kopiëren; wél robots die geen apart staande vorm hebben maar nauw geïntegreerd zijn met de menselijke capaciteiten om die te vergroten. Denk aan een robot-inlegzool in je schoen die zelf denkt, zich aanpast aan je omgeving en je helpt om langer, sneller, en verder te stappen.

Op dezelfde manier mag je kijken naar robots in communicatie. Geen op zichzelf staande chatbots, maar robot-augmented humans. Technologie die mensen helpt om intenser, dieper, en authentieker menselijk contact te hebben.

Dat is ook wat AI en big data in communicatie kunnen betekenen. Geen zelfdenkend pseudomenselijk algoritme dat wilde creativiteit produceert, maar veeleer het equivalent van de high-volume trading software die nu al gebruikt wordt door gespecialiseerde beleggers. Software is vooral goed in incrementele verbeteringen toepassen op hoge snelheid en op schaal. Dat mag je ook verwachten in advertising: softwarebedrijven. Marketeers zullen hier verduiveld slim moeten op inspelen - ze zullen zowel inzicht moeten hebben in het gedrag van mensen, als in het gedrag van die smart agents. Net zoals een copywriter vandaag een tekst moet kunnen schrijven die zowel op de emoties van een mens kan inspelen als hoog kan scoren in Google.

Dat betekent dat een merk zich zal moeten transformeren. Het wordt nu vooral gedefinieerd door zijn statische artefacten: verpakking, logo, affiches, zelfs een televisiespot kan je beschouwen als een in de tijd bevroren neerslag van het merk. Dat merk zal onzichtbaar worden, weggestopt achter zoekmachines en voice-interfaces, en de essentie ervan zal in de interactie, tone-of-voice en kennis van zijn klanten zitten. Dat onzichtbare merk steunt op user interfaces en copywriting. Een groot deel van het marketing team van morgen zal bestaan uit UX-designers en scriptschrijvers.

In tussentijd zullen ook marketeers zich blindstaren op de hype en het potentieel van blockchain. Dat is tegelijkertijd de meest overschatte en meest veelbelovende technologie van de voorbije jaren. We zitten op dit moment in de fase waarin al onze hoop, angst en dromen geprojecteerd worden op die blockchain, maar daar moeten we van afstappen. Blockchain blijft uiteindelijk wel niet meer dan een nieuw soort database die speciek geschikt is voor het decentraal beheren van transacties. Dit betekent dat het niet de oplossing is voor alles, maar tegelijkertijd wel het potentieel heeft om een paar bedrijvigheden die steunen op het centraliseren van transacties volledig op hun kop te zetten.

Ondertussen is er een veel ingrijpendere revolutie aan de gang. De kans is groot dat we ons lichaam langzaam laten versmelten met computers. Er zijn drie stromingen die tegelijkertijd naar eenzelfde punt evolueren en op een bepaald moment heel zichtbaar zullen samenkomen. De medische wetenschap die alsmaar verder kan gaan en goedkoper wordt in alles wat met DNA-splicing en CRISPR te maken heeft, waardoor we de eigenschappen van ons lichaam kunnen veranderen. De nu nog minieme subcultuur van biohackers en grinders die actief bezig zijn met technologie inplanten in hun lichaam. En de tech/smartphone/chip-industrie wiens apparaten uit elkaar spatten in afzonderlijke componenten dicht op ons lichaam om een bodycomputer te vormen. Langzaam evolueert ingrijpen in ons lichaam op de ladder van het sociaal aanvaardbare, van curatief (genezen) naar preventief (voorkomen) tot zelfs augmenting (bestaande capaciteiten vergroten). De eerste grote stap hierin wordt het massaal doorbreken van AR-brillen en later -lenzen. De AR-bril wordt in zijn volgende incarnatie het eerste elektronicatoestel van consu- menten na de smartphone dat universeel verspreid zal worden.

Grote voorspellingen, uiteraard. Maar zoals gezegd in de inleiding: laat je niet leiden door technologie, maar door veranderend gedrag van mensen. De mens blijft in dit verhaal de maatstaf van alles. Het is perfect OK om niet te kunnen voorspellen waar technologie naartoe gaat - het zijn diegenen die in touch blijven met het gedrag van klanten en daar snel op kunnen inspelen, die de uiteindelijke winnaars van de onvermijdelijke volgende kanteling worden.

Meer lezen in het Wijs Trendrapport 2018? Download hier.

Prothetische kennis is kennis die we niet 'zelf' bezitten, maar die we vrijelijk kunnen aanspreken via technologie. Als ik je bijvoorbeeld zou vragen of je de tijd weet, zou je in de meeste gevallen zonder nadenken ja zeggen - al heb je die kennis niet in je lichaam, er zijn waarschijnlijk voldoende uurwerken in de buurt.

Internet heeft het reservoir van prothetische kennis drastisch uitgebreid, en dit verandert ons gedrag. Kennis die daarvoor niet of met grotere inspanning beschikbaar was, compenseerden we vroeger met allerlei mnemonische shortcuts. Naarmate externe kennis meer en meer frictieloos beschikbaar is, laten we de shortcuts vallen en grijpen we naar de effectieve kennis.

En zoals al vaker gezegd: marketing gaat vooral over gedrag van mensen observeren en daarop inspelen. Dus is het belangrijk om deze gedragsverandering goed te snappen.

Want een deel van de betekenis van merken en marketing is zo'n mnemonische shortcut. Als we voor een bepaalde aankoop staan, en moeten kiezen voor welk product, merk, leverancier... we moeten kiezen, dan hebben we behoefte aan kennis. Kennis over de producteigenschappen, de kwaliteit, de service van de leverancier, de ervaringen van andere kopers... Dit soort kennis was vroeger niet binnen handbereik; dus we gebruikten een merk als shortcut om die keuzes te maken. Internet verandert dit.

Als ik in 1995 een nieuwe wasmachine wou kopen en daar informatie over wou inwinnen, moest ik naar een bibliotheek gaan en daar alle edities van Testaankoop die over wasmachines gingen doornemen. Uiteraard deed ik dat niet; ik gebruikte mijn aangeleerde kennis van wasmachine-merken als proxy van deze echte kennis om mijn keuze op te baseren.
Nu is die kennis iets handzamer: ik Google op wasmachines, of vraag op Facebook aan mijn kennissenkring wat hun ervaringen zijn.

Dit betekent dat ons beslissingsproces bij aankopen verandert, en dat merken daar een andere rol in spelen.

Die beschikbaarheid van prothetische kennis gaat tegelijkertijd met sprongen als gradueel. In 1995 moest ik naar een bibliotheek gaan; in 2005 moest ik naar een aparte kamer in mijn huis gaan en aan een computer met een draad gaan zitten; in 2015 kan ik die kennis overal waar ik ben opvragen op mijn smartphone.

Dit proces is nog helemaal niet frictieloos. Ik moet nog steeds een stuk glas bovenhalen, de juiste zoekopdracht met mijn dikke vingers intikken, en een oordeel vellen over die eerste 10 resultaten die ik te zien krijg. Er zit dus nog wel wat frictie op dit proces; die kennis binnenhalen vraagt wat meer inspanningen dan een draai met de pols om het uur te weten.
Dit betekent dat we die 'moeite' (die al spectaculair minder is dan vroeger) pas doen voor de aankoop van diensten en producten die een grotere impact op ons leven hebben. Ik heb nog weinig mensen voor het rek van de yoghurt in de supermarkt zien googelen - tenzij je allergisch bent voor bepaalde yoghurts, dan heeft dit wel wat impact. Dus gaan we dit nieuwe beslissingsproces vaker toepassen op high involvement items, zoals bij de aankoop van een huis, verandering van bank, aankoop van auto... Voor de low involvement items blijven we nog vaak de oude mnemonische shortcut van het merk gebruiken.

Als je echter kijkt naar de evolutie van digitale technologie, zie je dat we nog niet aan het einde zitten. Er komen volgende golven van tech op ons af, en elk daarvan zal ook een verder deel van de frictie bij ophalen van kennis wegnemen. De hoeveelheid prothetische kennis zal alleen maar toenemen en makkeljker ontsloten worden op het moment dat we dit nodig hebben.

Kijk naar hoe we aan het experimenteren zijn met chatbots: vervangen van de 'exacte computertaal' van een zoekopdracht door een meer natuurlijke mensentaal. Vervangen van het intikken van woorden door het gebruik van voice technologie.
Dit zijn nog maar eerste experimenten die onvolmaakt zijn. Maar de trendvectoren wijzen alleszins in een bepaalde richting.

Persoonlijk ben ik er van overtuigd dat de volgende grote golf door Augmented Reality zal veroorzaakt worden. (Niet te verwarren met virtual reality.) Ook hier nog niet meer dan onvolmaakte experimenten, maar een duidelijke stap vooruit.

Het is wachten op een stuk hardware, bril of lenzen, die een digitale laag kan toevoegen aan ons zicht. Er zijn een aantal spelers hier mee bezig; ik geloof dat het opnieuw Apple zal zijn die de juiste combinatie van hardware en user interface zal ontsluiten voor een groter publiek. We hebben de eerste experimenten zoals Google Glass weggelachen omdat ze nog niet klaar waren voor een groter publiek. Volgens mij zullen we later terugkijken op Google Glass, niet als een mislukte poging op een doodlopend pad, maar wel zoals we vandaag terugkijken naar de 'portable' telefoons-streep-bakstenen uit de jaren tachtig.

De volgende generatie hardware zal ons toelaten om ons zicht op de 'echte' wereld te verrijken met contextuele informatie. Een beetje zoals in de film Anon:

Technisch is dit momenteel al mogelijk. De consumentenverspreiding hiervan zal de komende twee tot vijf jaar gebeuren.

Dit zal de frictie bij het ophalen van informatie nog meer verminderen; de beschikbaarheid van contextuele prothetische kennis zal toenemen. Opnieuw zal dit ons gedrag en onze beslissingsprocessen beïnvloeden.

Kunnen we ons hierop vandaag al voorbereiden? Volgens mij wel.

In eerste instantie door te begrijpen dat interfaces zullen veranderen. Net zoals onze bedrijfsinformatie een andere vorm gekregen heeft van papier naar websites naar smartphones, en we andere capaciteiten in het vormgeven dienden toe te voegen. Augmented reality zal ons dwingen om niet enkel meer in twee dimensies gegevens weer te geven. De meeste informatie wordt momenteel vormgegeven voor platte vlakken: papier, platte schermen. Zoals je kan zien in bovenstaand filmpje, bekijken we de wereld echter in diepte, in lagen. We zullen die diepte in onze informatie mee moeten vormgeven. (Dit betekent niet noodzakelijk 3D-rendering - de afzonderlijke informatie kan nog steeds 'plat' zijn.)

Maar vooral kunnen we ons voorbereiden door goed het gedrag van klanten in de gaten te houden. (Je kan daar allerlei hippe termen op kleven als customer centricity of customer journeys.) Het verleden leert ons dat een uitbreiding van prothetische kennis het beslissingsproces van klanten beiïnvloedt. De rol van merken en marketing zal daardoor uiteraard ook mee veranderen.

Dicht bij je klanten staan wordt in technologische evolutie crucialer dan ooit.

Dat was geen toeval.

Samen met de dollars van het Marshallplan, kwam er ook een niet aflatende stroom van Amerikaanse culturele export op gang. Die domineerden in de jaren 70 en 80, de jaren van mijn jeugd, de televisie - de belangrijkste infrastructuur voor die culturele producten. Charlie’s Angels, The Cosby Show, The A-team, Star Trek… ze vulden mijn tv-scherm. Ze vulden ook mijn geest, pro of contra, met alle onderliggende waarden van die Amerikaanse samenleving: vrijheid en zelfbeschikkingsrecht, individualisme en uniciteit, weerstand tegen centraal gezag, vooruitgangsoptimisme.

Een leidende rol op wereldvlak wordt niet alleen door politiek en economie bepaald. Culturele uitingen spelen minstens een even belangrijke rol.

Onze politici weten dat. Kranten worden gesubsidieerd in hun lokale distributie; televisie- en radiozenders zijn opgericht door en eigendom van de staat; de lokale filmindustrie wordt gesteund door een tax-shelter. Er bestaan zelfs quota voor de hoeveelheid Nederlandstalige muziek op de radio en voor Nederlandstalige televisieprogramma’s.

Maar ondertussen is de wereld langzaam maar zeker aan het veranderen.

De belangrijkste culturele infrastructuur, zeker bij een jongere demografie, is niet langer televise. Dat is internet, en meer specifiek de grote sociale netwerken. En net daar zien we een significante verschuiving. Waar de dominante sociale netwerken in het begin voornamelijk uit Silicon Valley kwamen, sluipen in de top-10 meer en meer Chinese apps binnen. Er zijn nog veel grote Chinese netwerken die zich vooral op hun interne markt richten, en dus nog relatief onbekend zijn hier (QQ, Sina Weibo, Douban, Youku Toudou).

Maar meer en meer zetten ze stappen richting de Westerse markt. We kennen ondertussen allemaal WeChat; de sterkst exploderende momenteel is echter TikTok.

Opnieuw geen toeval.

Het bedrijf achter TikTok had het voorbije half jaar ongeveer 7 miljard dollar aan inkomsten, en spendeerde daarvan 1 miljard aan het aankopen van advertenties op andere sociale media als Snapchat, Instagram en Youtube. TikTok is zich zeer agressief een Westerse doelgroep aan het aankopen.

Net zoals we misschien 10 jaar geleden de fenomenale groei en macht van Facebook niet durfden voorspellen, en 5 jaar geleden de huidige verschuiving van Facebook naar Instagram misschien niet zagen aankomen; zo denk ik dat we misschien de verschuiving naar TikTok als dominant platform nog te weinig inzien. TikTok is een sociaal netwerk waarbij mensen met elkaar in dialoog gaan via korte filmpjes van ongeveer 15 seconden. Het is heel visueel, én geluid in de video speelt een heel belangrijke rol. Ideeën en filmpjes op TikTok worden overgenomen, eigen interpretaties aan gegeven, gemuteerd, en beginnen een eigen leven te leiden. Het is heel erg geworsteld in de ‘meme culture’ die op 9gag en aanverwante platformen een belangrijke rol speelt. Die ‘video first’ opbouw doet het enorm verschillen van de vorige sociale netwerken. Twitter en Facebook zijn text-first (foto’s en video zijn achteraf toegevoegd); het gewicht is ondertussen verschoven naar Instagram dat duidelijk image-first is (met tekst en video toegevoegd). We staan nu voor de volgende sprong, naar een video-first sociaal netwerk als TikTok.
Een tweede belangrijk verschil is de manier waarop content populair wordt. De manier om je inhoud te verspreiden op Twitter, Facebook en Instagram is nog steeds dezelfde: je bouwt een netwerk van vrienden/fans/followers op, en de grootte van je bereik wordt bepaald door de grootte van je netwerk. Eerst komt het netwerk, dan het bereik. Bij TikTok wordt de zichtbaarheid van content bepaald door een algoritme. Dat beoordeelt de inhoud, en toont die dan aan de gebruikers waarvan het algoritme denkt dat ze er interesse in zullen hebben. Het is dus perfect mogelijk om 0 followers te hebben, en toch miljoenen views op je video.
Eerst komt dus het (AI-gestuurde) bereik, en daaruit volgt het netwerk. De focus op video en de ‘willekeurigheid’ van het algoritme zorgt er voor dat TikTok van bij de aanvang een écht globaal medium is. Het visuele karakter maakt de inhoud onafhankelijk van taal, en het algoritme maakt bereik onafhankelijk van je lokale netwerk. Hierin zit een enorme kracht, en veel positiviteit. De Polynesische cultuur bijvoorbeeld vindt een nieuwe trots op TikTok, over landsgrenzen heen:

TikTok is een overduidelijke cultuurdrager. Dit vraagt de nodige aandacht.

Want het algoritme dat de content verspreidt, heeft per definitie een aantal waarden in zich ingebakken - elk algoritme is de reflectie van het referentiekader van de makers, bewust of onbewust. En dit algoritme wordt in China gemaakt, een land met heel andere waarden dan de Verenigde Staten: focus op de groep in plaats van het individu, respect voor een centraal gezag. Zo zie je nu al dat dissidente stemmen op TikTok geen bereik kennen. Met de bril van onze Westerse waarden ziet dat er uit als censuur.

Ik wens hier geen oordeel te vellen over welke waarden de ‘juiste’ zijn - dat verdient een complexe en genuanceerde discussie.

Maar we moeten ons bewust zijn dat, net als de televisieprogramma’s tweede helft vorige eeuw, vandaag de inhoud van sociale media een waardesysteem met zich meebrengen. Hier ligt een belangrijke taak voor de overheid. Sociale media kunnen niet verboden worden - ze zijn een fundamenteel onderdeel van ons leven, en voegen heel veel waarde toe in het verbinden van mensen, gemeenschappen en kennis. Ik zou zelfs argumenteren dat sociale netwerken een basisinfrastructuur voor onze maatschappij zijn, net als stromend water en elektriciteit.

Zelf als overheid proberen om een ‘Europees’ sociaal netwerk te bouwen lijkt me onbegonnen werk. That ship has sailed.
Onze overheid zou een aantal zaken kunnen doen:
1. Reguleren.
Geen verbod op of overname van sociale media. Maar bepaalde spelregels die aanbieders moeten volgen, in het belang van onze volksgezondheid. Elektriciteitsmaatschappijen mogen private ondernemingen zijn, maar ze moeten zorgen dat alles veilig is, dat er een sociaal en inclusief aanbod is… Met de GDPR wetgeving heeft de EU aangetoond dat ze, althans in visie, zeer vooruitziend kan denken en gedragsverandering kan afdwingen, over de EU-grenzen heen.
2. Quota.
Zou het een goed idee zijn om ook aan sociale media een aantal spelregels over content op te leggen? Als de inhoud de belangrijkste cultuurdrager is, dan moeten we daarop toch kunnen sturen.
3. Steunen.
Misschien kan de tax-shelter van film en gaming uitgebreid worden naar content makers op sociale media. De cynicus in mij zegt dat we nu de keuze hebben tussen een dystopische surveillance-state gedreven door ofwel financiele belangen uit het Westen ofwel staatsbelangen uit het Oosten.

Dit is een oproep om actief op zoek te gaan naar een derde weg, een Europese aanpak die ergens tussen de twee kan gedijen.

Het begint uiteraard met zich bewust zijn van de verschuiving in gedrag, de verschuiving in sociale netwerken, en de daarmee gepaard gaande verschuiving in politieke en culturele dominantie. Bij deze een uitnodiging om allemaal actief TikTok uit te proberen...

Oktober 2009. Dat was het échte startpunt van Social Media zoals we het vandaag kennen.

Nadat Facebook in 2006 de News Feed introduceerde (Tot dan waren de meeste populaire internet verzamelplaatsen een vorm van websites, waar je van link tot link doorklikte. De newsfeed verzamelde in één oogopslag al die verschillende profielpagina's van je vrienden op één plaats.) veranderde het die in oktober 2009 van een chronologische weergave naar een algorithmische sortering op populariteit.

De algorithmische feed domineert sindsdien onze digitale pleisterplaatsen.

Die belangrijke feature is het succes van social media, maakt het op dit moment onvervangbaar, én is tegelijkertijd de grootste zwakte en boosdoener ervan.

Het winnende vliegwiel

Om geconnecteerd te blijven met je netwerk op één van die social media platformen, moet je regelmatig blijven opduiken in de newsfeed van je vrienden/volgers/fans. Als het algorithme je niet meer oppikt en vertoont op hun feed, ben je effectief 'dood' voor hen. (Iedereen kent af en toe wel eens het gevoel van shadow banning...)
Het is niet voldoende om enkel geconnecteerd te zijn met je kennissenkring; je moet blijven posten en opduiken op de feed.
Dit creëerde een winnend vliegwiel voor social media: je moet posten om nut te halen uit het platform, en zo droeg je bij aan de constante creatie van content voedsel voor die social media machine.

Pervers genoeg zorgt dit nu ook voor de grootste kritiek op platformen als Facebook. Opduiken in de feed is niet enkel meer kwestie van voldoende posten - je moet ook 'engagement' hebben, je posts moeten veel reacties uitlokken. Laat het nu net de polariserende en extreme statusupdates zijn die dat doen...

Om te 'bestaan' op social media moet je blijven posten.

Jammer genoeg is er nog geen valabel alternatief. Hoezeer we bestaande social media platformen ook beu zijn, hoezeer we de negatieve effecten ervan ook ervaren - het voordeel van geconnecteerd te blijven met je netwerk is groter dan dat alles. En dus blijven we posten. (Eventueel in afgesloten private netwerkjes als Whatsapp groepen of Snapchat.)

Elk trendrapport dat over 'de dood van social media' spreekt is tot nader order fout. We haten het, maar we draaien toch mee in het circus.

Meer zijn, minder doen

Het volgende grote platform (met evenveel schaal en impact als huidige sociale netwerken) zal dit moeten oplossen: een 'persistent state' onafhankelijk van activiteit.

Dit is niet meer dan een weerspiegeling van ons 'echte' leven in meatspace. In elke gemeenschappelijke ruimte waar we connecteren met andere mensen kunnen we bestaan (en door anderen in dat bestaan erkend worden) enkel door te zijn, zonder dat we iets moeten doen.

Voor mij is dat de essentie van de zoektocht naar de metaverse. Niet specifieke hardware, niet 3D of hologram weergave van avatars, niet het gevoel van ruimte en afstand in een digitale open wereld.
Is er een persistent state? Kan je aanwezig zijn (in de betekenis van 'erkend door anderen' en niet in de onzichtbare 'lurker' mode) in dat metaverse zonder iets te doen?
Pas dan komen we dichter bij een gelijkwaardige omgeving van het fysieke leven, en pas dan zal zo'n metaverse een bestaansrecht hebben dat meerwaarde heeft t.o.v. de huidige social media platformen.

Hopelijk kan zo'n zwijgend bestaan de polarisatie uit onze digitale ruimtes halen, en terug een aanwezigheid geven aan de gematigde silent majority.

Met geconcentreerde nonchalance hield ik mijn hartslag laag en regelmatig, en mijn ademhaling diep. Ik bewoog zo min als mogelijk. De health tracker rond mijn pols voelde als een pounce-klaar roofdier terwijl ik probeerde niet te panikeren over hoe mijn burn-out verzekering zou vervallen als ik te weinig uren slaap logde.

Op het juiste moment stapte ik met een bestudeerde energieke polsslag uit bed. Ik stuurde zoals elke morgen sotto voce een schietgebedje naar de Wolken. "Algorithmes, aligneer al mijn data. GAFA, geef me goede gigs." Ik hoopte vandaag mijn streak van 25 op tijd geleverde voedselboxen volledig te krijgen, zodat ik het volgende niveau kon unlocken en vanaf dan vooral jobs in de binnenstad met zijn kortere ritten zou krijgen. De meeste microgigs waren digitaal, en ik keek uit naar een goedbetaald fietstochtje met bonus menselijk contact. Die persoonlijke levering werd enkel nog gedaan bij de Lestats - oude artificiëlen die in afgesloten rijkere buurten van de stad woonden. Zij waren de enigen die erop stonden om zich te laten bedienen door een mens, en vooral: de enigen die dit konden betalen.

Terwijl mijn koffie neurostimulator doorliep, stond ik kort op de slimme weegschaal. Die registreerde mijn lichaamscompositie en bloedsamenstelling - zodat mijn ontbijtshake op maat kon geproduceerd worden. Natuurlijk was dat rottige piece of shit van een shakemachine weer aan het blokkeren. Ik peuterde met de klaarliggende paperclip het poedermondstuk terug open, en herstartte zodat het verbinding kon krijgen met het meshnetwerk.

Mijn smartphone pingde.

De eerste gig van de dag. Een digitaal jobje, en betaald in skere Solana coins - maar beter dan niets. Ik moest kijken naar een reeks afleveringen van een zuidkoreaanse romcom, en mijn reacties daarop laten registreren. Zo leverde ik data aan het AI-systeem dat die rotzooi produceerde om het nog beter af te stemmen op het uitlokken van emoties bij de Lestats. Grappig dat ik betaald werd voor mijn gevoelens; bitter-grappig dat die gevoelens zo weinig waard waren.

Een nieuwe ping op mijn smartphone. Het signaal dat het komende halfuur de elektriciteit aan negatieve prijs stond, en dat ik dus betaald zou worden voor het afnemen van energie. Sinds de Energiewende die volgde op de Oligarchoorlogen in het oosten kwam dit af en toe voor - maar de laatste tijd steeds vaker. Ik pauzeerde de romcom (dit zou met wat Solana kosten, maar boeien) en plugde snel alles in. Thuisbatterij, fiets, laptops, een paar smartphones, batterijoven... Alles had tegenwoordig elektro-opslag.

Inkomende videocall. Tijd blijkbaar voor mijn dagelijkse coaching gesprek. Normaal kreeg ik dan een AI aan de lijn die me probeerde te motiveren met uitspraken die getraind leken op jaren twintig memes en influencer grams. Maar vandaag werd ik verrast door een menselijke snotneus op mijn scherm. Waarschijnlijk weer zo'n gen wealth nepo baby; de meeste coachings werden door AI gedaan, maar af en toe lieten ze een mens de makkelijke gesprekken voeren als deel van een trainingsprogramma onderweg naar boven op de bedrijfsladder.

Ik probeerde op het gezicht van die sus te lezen of ik me zorgen moest maken over mijn ratings. Maar het zag er naar uit dat hij een videofilter gebruikte om zich meer op een AI avatar te laten lijken. We speelden samen het spelletje uit; ik deed even alsof ik een corporate simp was. Letterlijk allebei punten op onze leaderboard.

Ping. Nieuwe microgig.

Score! Een pseudomeat dagschotel, af te leveren bij een random Lestat in de buitenwijken. Ik sprong op mijn spedelec.

(Wordt vervolgd.)