II
Ik heb een stoel die een manifest is
Ik heb een manifest dat een stoel is
We zitten erop, we lezen het niet
De hond heet Walter Benjamin
Hij kijkt me aan alsof ik gelijk heb

Refrein
‘t Is goed hier
We wachten op niets, en het komt
‘t Is goed hier
De stad kijkt naar zichzelf, en knikt
‘t Is goed hier
Het gist, het trekt, het laat niet los
‘t Is goed hier
Zeg het nog eens, zachter

III
Buiten rijdt een bakfiets door de mist
Met een kind, een kaas en een contrabas
Niemand vraagt waarheen
Waarheen is burgerlijk
We gaan niet, we zijn

IV
Ik koop een brood dat naar een manier van leven heet
Ik snijd er niet in, ik bewaar het
Op de vensterbank, naast de visie
Ik ben niet rijk, ik ben gevoelig
Dat is duurder

Refrein
‘t Is goed hier
We wachten op niets, en het komt
‘t Is goed hier
De stad kijkt naar zichzelf, en knikt
‘t Is goed hier
Het beton is handgemaakt, het water lauw
‘t Is goed hier
Zeg het nog eens, zachter

V
In de kelder hangt een kaart van de buurt
Die er over tien jaar zal zijn
Ze hebben de straten al namen gegeven
Van mensen die hier ooit hebben gewoond
Voor wij kwamen

VI
De uitvinder van de week staat op het Sint-Baafsplein
Hij heeft een app voor stilte
Twee euro per minuut
Het werkt
Je hoort alleen jezelf

Brug
Er is een vergadering over de vergadering
Er is een avond over de nacht
Er is een uil in het Wintercircus
Of een drone
Of een idee
Het kijkt in elk geval terug
En het heeft mijn ogen

VII
Om vier uur valt de stad even stil
Iedereen denkt aan hetzelfde
Niemand zegt het
Dan gaat de koffiemachine weer aan
En zijn we gered
Tot vier uur

Refrein (uit)
‘t Is goed hier
We wachten op niets, en het komt
‘t Is goed hier
De stad kijkt naar zichzelf, en knikt
‘t Is goed hier
Ik ben de uil, ik ben de drone
‘t Is goed hier
Zeg het nog eens
Zachter
Zachter
Zachter

Ze stapt in met haar rugzak op één schouder, sinds september, en ze zet haar voeten op het dashboard. Dat mag niet. Ik heb dat één keer gezegd, twee jaar geleden, en sindsdien doet ze het elke woensdag en zeg ik niets. Zo werken afspraken bij ons.

Ze zet haar muziek op. Dat mag ze, want het is haar les.

Ik vraag hoe het op school was. Ze zegt “ja”. Dat is een volledig antwoord.

Drie jaar geleden zijn we samen naar Taylor Swift geweest. Drie en een half uur. Ze kende elk woord. Ik kende er een paar, van in de auto, en ik heb ze niet meegezongen, want dat was de afspraak. Ik bleef op twee rijen afstand.

Ze had armbandjes gemaakt, met letters. Ik heb er een gekregen. Hij hangt nog aan de versnellingspook.

Er is een nieuw album. Ze vindt het niet zo goed. Ze slaat de meeste nummers over. Ze slaat er één niet over, en bij dat ene kijkt ze naar buiten, en dan ken ik de weg plots beter dan anders.

Vorige week had ze een opdracht gehad. Een portret, vijf minuten, over iemand die je kent. Voor de hele klas. Ik heb niet gevraagd of ik het mocht lezen. Dat vraag je niet.

Ze had mij gekozen. Dat weet ik omdat mijn vrouw het mij zei, want zij had het aan mijn vrouw gezegd, en zo komen dingen bij mij.

Ik heb een blad gemaakt. Wat een adviseur doet, voor wie, en waarom bedrijven dat nodig hebben. Met een schema. Ik heb er een avond aan gewerkt. Dat is langer dan ik voor de meeste klanten doe. Ik heb het op haar bureau gelegd, ‘s avonds, en ben naar beneden gegaan voor ze thuiskwam.

Ze heeft er niets over gezegd. Ik ook niet.

Deze woensdag zat ze naast mij met haar telefoon, en ergens voorbij de Carrefour zei ze, zonder op te kijken:

“Ik heb mijn portret gedaan.”

“Ja?”

“De juf vond het goed.”

“Dat is goed.”

Ik ben voor het rood gestopt alsof dat een verdienste was.

“Heb je mijn blad gebruikt?”

“Nee.”

“Oké.”

Ik heb één ‘oké’. Zij kan ‘oké’ zeggen op vijf manieren, en ik ken ze alle vijf.

“Wat heb je dan gezegd?”

Ze keek naar buiten. Daar was niets. Een man in een bestelwagen die at uit een zakje. Ze keek er toch naar.

“Ik ben begonnen met: consultants zijn de leraars L.O. van de zakenwereld.”

Ik heb een rotonde genomen. Goed, met de juiste handpositie. Pas aan de afrit heb ik iets gezegd.

“Leg eens uit.”

“Nee. Dat is het hele punt. Je moet het niet uitleggen. Iedereen heeft er eentje gehad.”

“En dan?”

“Dan heb ik het uitgelegd. Vier minuten. Met jou als voorbeeld. De juf heeft gelachen. Lotte ook. Lotte lacht nooit.”

Ik heb daar vijf kilometer over nagedacht.

Ze had gelijk, en dat was niet het ergste. Het ergste was dat ik meteen een lijst begon te maken.

Hij draagt altijd dezelfde kleren, ook op een oudercontact.
Hij is enthousiaster dan het vak verdient.
Hij heeft een fluitje, en niemand weet nog waarvoor.
Hij laat je rondjes lopen rond iets wat je al kent.
Hij zegt “nog één” en bedoelt drie.
Hij staat erbij. Hij doet het zelf niet.
Niemand herinnert zich iets wat hij heeft gezegd. Iedereen herinnert zich hém.

Bij dat laatste heb ik de ruitenwisser aangezet. Het regende niet.

“Papa. De ruitenwisser.”

Ik zette hem af.

“Ik had een leraar L.O.,” zei ik. “Meester Dirk.”

“Je gaat er nu een metafoor van maken.”

“Hij zei altijd ‘nog één rondje’. En dan nog één. En op het einde van het jaar liep ik vijftien rondjes en dacht ik dat ik dat zelf had beslist.”

Ze zei niets.

Ik dacht aan mijn klanten. Aan hoeveel keer ik nog één vraag stelde, nog één oefening voorstelde, nog één vergadering nodig vond.

“Dat is helemaal juist,” zei ik.

“Het was een grap, papa.”

“Het was een goeie.”

“Ik weet het.”

Ze zei het zonder op te kijken, maar ze lachte, ik zag het in de ruit. Ik heb niet opzij gekeken. Dat is ook een afspraak.

Het ene nummer kwam op. Ze sloeg het niet over. Ze keek naar buiten.

Ik ken de woorden van dat nummer. Van drie jaar geleden, toen ze het nog luid zong, met het raam open, in een file voor Antwerpen waar ik mij voor het eerst niet aan ergerde.

Ik heb niet meegezongen. Ik heb aan de file gedacht.

De academie heeft een parking met acht plaatsen en een haag. Ik zet mij altijd op dezelfde, de derde, langs de haag. Ik blijf daar anderhalf uur. Heen en terug rijden heeft geen zin, dat heb ik berekend, al klopt de berekening niet helemaal en weet ik dat.

Over twee jaar heeft ze haar rijbewijs. Dat heb ik ook berekend.

Ze nam haar rugzak. Ze deed de deur open. Ze draaide zich half om, zoals je je omdraait om iets te zeggen dat je eigenlijk niet kunt zeggen.

Ze keek mij aan. Recht. Dat gebeurt niet meer zo vaak.

“Nog één rondje,” zei ze.

En ze was weg.

Met kerst gaf ze mij een pakje. Klein, plat, in het papier van vorig jaar.

Een fluitje. Metaal, met een koord.

“Voor de klanten,” zei ze, en ze keek naar haar bord.

Ik heb niets gezegd. Dat was duidelijk de voorwaarde.

Ik heb het aan mijn sleutelring gehangen.

Ik heb er nog nooit op gefloten. Ik denk niet dat dat de bedoeling is. Ik denk dat de bedoeling is dat ik weet dat het er hangt.

In januari zat ik bij een klant. Drie partijen, een lange voormiddag, en tegen half twaalf wilde iedereen stoppen.

Ik heb mijn hand in mijn zak gestoken.

“Nog één rondje,” zei ik.

Ze zijn gebleven.

De woensdag erna heb ik dat verteld, voorbij de Carrefour. Ze had haar voeten op het dashboard.

“Dat is mijn zin,” zei ze.

“Ik weet het.”

“Je mag die gebruiken.”

Daarna zette ze het ene nummer op. Niet omdat het aan de beurt was.

Ik heb niet meegezongen.

Maar ik heb het raam een stukje opengedaan.

Strofe 1

Ronse was klein
de hemel ook
de kerk stond in de weg
van alles wat ik worden wou

Ik kende elke straat
ik kende elke steen
de trein vertrok om zeven uur
ik keek niet om, ik ging alleen

Strofe 2

Isabel had rood haar
het brandde in de wind
ik weet nog hoe ze rook
zoals een zomer begint

Haar knie lag tegen mij
haar rok schoof langzaam op
ze zei: je luistert niet
ik zei: jawel, en keek niet op

Haar hals was warm en zout
haar nagels in mijn huid
ik weet nog hoe ze lachte
haar gezicht ben ik kwijt

Refrein

Ronse, je was nooit genoeg
ik moest hier vandaan
de trein vertrok om zeven uur
ik liet haar op het perron staan

Ronse, je was nooit genoeg
ik wou naar de zon
ik dacht dat daar het leven lag
ik wist niet dat het hier begon

Strofe 3

Ik kwam in vreemde steden
ik sliep in dure hotels
ik leerde wie ik moest zijn
en werd het meestal wel

Mijn naam stond op papier
mijn stoel stond vooraan
ik wist precies wanneer ik weg moest
maar niet waarom ik was gegaan

Strofe 4

Ik loop voorbij haar huis
een fiets staat tegen de muur
een plant hangt uit het raam
het is halfzes of zeven uur

Ik bel niet aan
ik heb niets te zeggen
een hond begint te blaffen
iemand draait de radio harder

Refrein

Ronse, je was nooit genoeg
ik moest hier vandaan
de trein vertrok om zeven uur
ik liet haar op het perron staan

Ronse, je was nooit genoeg
ik wou naar de zon
ik dacht dat daar het leven lag
ik wist niet dat het hier begon

Bridge

Misschien loopt hij hier nog
die jongen van toen
met zijn handen in zijn zakken
en niets om te doen

Hij zou me niet geloven
als ik vertelde wie ik werd
hij zou naar Isabel vragen
en kijken naar de grond

Laatste refrein

Ronse, je was nooit genoeg
dat dacht ik toen
ik wilde alles worden
ik wist niet wat ik moest doen

Ronse, je was meer dan genoeg
ik zie het nu pas
de trein vertrok om zeven uur
maar jij bleef waar je was

Outro

Ronse was klein
de hemel ook

Isabel had rood haar
dat weet ik nog

De trein vertrok om zeven uur

Ronse, je was meer dan genoeg

Op de dag dat de verkoop rond was, heb ik aan de receptie vier sleutels en een badge afgegeven. De voordeur, de achterdeur, de serverruimte en een kleintje waarvan niemand nog wist waarop het paste. De vrouw aan de balie, die ik jaren eerder zelf had aangenomen, stak ze in een envelop en schreef mijn naam erop, alsof ik ze ooit zou komen terughalen.

Ik zei “tot ziens” en zij zei “tot ziens”, en we wisten allebei dat het een beleefdheid was.

Op de parking stak ik mijn hand in mijn jaszak. Er zat nog een sleutelring in met twee sleutels: die van thuis en die van de serviceflat van mijn moeder.

Hij rammelde niet meer.

Twee sleutels rammelen niet. Die tikken alleen.

De eerste maandag daarna ben ik om half zeven opgestaan. Ik heb me gedoucht, een kostuum aangetrokken en om acht uur stond ik in de keuken met een tas koffie en mijn autosleutels in de hand, klaar om te vertrekken.

Het heeft een volle minuut geduurd voor ik besefte dat er geen bestemming was.

Ik heb de koffie dan maar zittend opgedronken, wat ik in geen twintig jaar had gedaan. Hij smaakte niet beter.

Die week heb ik de vaatwasser leren uitladen. Thuis vonden ze dat een mooi begin en vroegen ze wanneer ik weer ging werken.

Mensen zijn vriendelijk voor iemand die zijn bedrijf verkocht heeft. Ze feliciteren je. Ze zeggen dat je het verdiend hebt en dat je nu eindelijk kunt reizen.

Ik ben nergens heen gegaan.

Op recepties vroegen ze, met een glas in de hand: “En wat doe jij nu?” “Van alles,” zei ik. Dat is een antwoord dat precies het omgekeerde betekent.

LinkedIn feliciteerde me intussen met mijn nieuwe functie. Ik had er geen ingevuld. Drieëntwintig mensen vonden dat leuk.

Na een tijd ging ik minder naar recepties.

Bij de bank moest ik voor een dossier een formulier invullen. Naam, adres, geboortedatum: dat ging vlot. Dan kwam het vakje “beroep”.

Ik heb de pen er een tijd boven gehouden. De bediende keek discreet naar zijn scherm. Uiteindelijk schreef ik “ondernemer”.

Een woord dat zegt wat je bent wanneer je niet kunt zeggen wat je doet.

Op zaterdag ging ik naar mijn moeder. Dat was altijd al zo. In mijn agenda stond het er elke week, in mijn eigen handschrift, ook toen alles allang digitaal was: moeder.

Vroeger zat ik bij haar met mijn telefoon naast het kopje. Nu bleef die in mijn jas. Dat vond zij een beetje verdacht.

Haar sleutel heb ik nooit nodig gehad. Ze hoorde de lift, en tegen dat ik op de gang stond, was de deur al open.

“Dag jongen.”

Ik ben al een hele tijd voorbij de leeftijd waarop iemand je nog jongen noemt, maar bij haar op de drempel had dat woord nooit een vervaldatum.

Er was koffie, in de kopjes met het gouden randje, en op het schoteltje lag één speculoos. Nooit twee.

Op tafel lag de krant, opengeslagen op de beurskoersen. Daarnaast een schrift met een harde kaft. Daarin schreef ze elke week de slotkoersen over, in kolommen, met een balpen en niet met een potlood.

Mijn moeder twijfelde niet graag op papier.

Ze vroeg hoe het ging.
“Goed.”
Ze vroeg wat ik zoal deed.
“Van alles.”
Ze keek me aan over haar bril. “Dat noteert niet hoog.”

Daarna vroeg ze of ik naar haar tablet wilde kijken, want die deed weer raar.

Op een zaterdag, begin vorig jaar, zat ik met die tablet op mijn knieën. Er moest een update gebeuren en het ding wilde haar wachtwoord niet meer kennen.

Ze zat tegenover mij.

“Ik wil ermee stoppen,” zei ze.

“Het is bijna in orde. Nog even geduld.”

“Nee,” zei ze. “Niet daarmee. Met alles.”

Ik heb de tablet op tafel gelegd. Buiten reed een bus voorbij. De kopjes rinkelden licht.

Ze zei dat ze er lang over had nagedacht. Dat het genoeg was geweest, en dat genoeg een mooi woord was waar mensen te weinig respect voor hadden.

Ze had het al opgezocht. Er kwam veel papier aan te pas.

“Jij bent goed in papieren,” zei ze.

Ik heb gezegd wat een mens dan zegt. Zij heeft geluisterd zoals je luistert naar iemand die nog even moet uitpraten.

Daarna heeft ze nog een kop koffie ingeschonken. Ik heb de speculoos opgegeten omdat ik niet wist wat ik anders met mijn handen moest doen.

Die avond heb ik thuis gedaan wat ik kan.

Ik heb een dikke map genomen, met een hefboom. Ik heb er tabbladen in gestoken. Ik maakte een lijst zoals voor een verre reis: wie verwittigd moest worden, in welke volgorde, welke documenten nodig waren en hoelang ze geldig bleven.

Pas toen ik haar naam op de rug van de map schreef, zag ik wat ik gemaakt had.
Een projectdossier.
Het was het eerste dat ik geopend had sinds de verkoop.

De maanden daarna bestonden uit wachtzalen. Een huisarts, een tweede arts en nog iemand die moest bevestigen wat de eerste twee al wisten.

Mijn moeder droeg telkens haar goede mantel en beantwoordde alle vragen in volzinnen.

Ze vond de tijdschriften in de wachtzaal te oud.

“Hier sterf je van het wachten,” zei ze.

Daarna keek ze opzij om te zien of ik het gehoord had.

Ze moest haar verzoek zelf schrijven, met de hand. Eerst maakte ze een kladversie op de achterkant van een enveloppe.

“Is weloverwogen aan elkaar?”
“Ja.”
Ze zocht het toch op.

Daarna schreef ze de brief drie keer over. Niet omdat ze twijfelde, maar omdat de marge niet recht was.

Op al die formulieren stond ergens een vakje: relatie tot de betrokkene.

Ik schreef telkens “zoon”.

Het was in die maanden het enige vakje dat ik zonder nadenken kon invullen.

Rond die tijd belde een vroegere klant. Of ik eens wilde meekijken naar iets. Niets officieels. Gewoon meekijken.

We zaten aan mijn keukentafel, tussen de fruitschaal en de map van mijn moeder, die ik snel op een stoel had gelegd.

Hij vertelde over zijn probleem en ik merkte dat ik vragen stelde. De ene na de andere. En ze klopten.

Na twee uur zei hij: “Stuur maar een factuur.”
“Ik weet niet op welke naam.”
Hij lachte, omdat hij dacht dat het een grap was.

Er kwam een tweede klant. Een derde. Er kwam een naam, omdat dat moest voor de facturen. Er kwam een vennoot bij met wie ik al lang eens iets wilde doen.

Op een dag zei die aan de telefoon: “Wij bekijken dat.”
Ik zat ernaast en dacht: wij.
Het was lang geleden dat ik bij een wij hoorde die ik zelf had uitgekozen.

We huurden vier stoelen in een coworking space. Ik vertelde mijn moeder erover op een zaterdag.

Ze vond het vreemd dat je een bureau kon huren tussen vreemden.

“Zoals een serviceflat,” zei ze.

Daarna vroeg ze wat ik nu eigenlijk deed.

Ik legde het uit. Te lang. Met voorbeelden.

Ze knikte.

“Dus je geeft raad.”
“Ja.”
“Dat deed je als kind ook al. Ongevraagd.”

Het eerste echte contract tekenden we op een donderdagochtend. Een groot dossier. Het soort waarvan je weet dat het daarna ernstig wordt.

Ik tekende met de balpen uit mijn binnenzak. We schudden handen. Daarna ben ik in de auto gaan zitten en heb ik niets gedaan.

Toen ging mijn telefoon.

Het was de praktijk van de arts. Alles was rond, zei de stem. Alle adviezen waren binnen. Ze stelde een datum voor. Een zaterdag, drie weken later, om twee uur in de namiddag.

Of dat paste.

Ik nam mijn agenda en zocht de datum op.

Er stond al iets. Zoals op elke zaterdag: moeder.

Met dezelfde balpen schreef ik er het uur naast. Meer moest er niet bij.

Ik ben nog een kwartier in de auto blijven zitten.

In één voormiddag was ik iets geworden en had ik een datum gekregen waarop ik iets zou ophouden te zijn.

In die drie weken heeft mijn moeder ingepakt zoals iemand die lang weggaat, alleen zonder koffer.

Ze gaf de planten aan de buurvrouw, met instructies.
Ze kleefde briefjes op de onderkant van dingen.
Ze zegde zelf de krant op, want dat wilde ze niet aan mij overlaten. De man aan de telefoon vroeg naar de reden. “Ik ga op reis,” zei ze.
“Voor lang?”
“Ja. Toch wel.”

Elke zaterdag vroeg ze of ik het druk had.
Ik zei ja.
“Goed zo.”
Het klonk alsof er weer iets van een lijst geschrapt was.

Over die laatste zaterdag kan ik weinig vertellen.
Ze was de dag voordien naar de kapper geweest.
De goede mantel droeg ze niet. Ze moest de deur niet meer uit.

Ze vroeg of ik me goed had kunnen parkeren.
“Er was plaats voor de deur.”
“Dat is dan ook eens een keer.”

Het schrift lag op tafel, open. De balpen ernaast.

De zaterdag daarna zat ik in de auto voor ik erbij nadacht.

Ik had de afrit al genomen.
Ik ben tot in haar straat gereden. Er was opnieuw plaats voor de deur.
Ik ben er niet gaan staan.

Ik reed één keer rond het blok en daarna naar huis. Het is een rit van veertig minuten. Ik ken geen langere.

De serviceflat hebben we in één weekend leeggemaakt.

In de kast in de gang stond een koekjesdoos met papieren. Mijn rapporten van de lagere school. Een knipsel uit de krant over mijn eerste bedrijf, met een foto waarop ik een das draag.

En een visitekaartje van het nieuwe. Ik had het haar nooit gegeven. Ik weet niet waar ze het gehaald heeft.

Het schrift heb ik meegenomen.

De laatste regel is van de vrijdag voor die zaterdag. Alle kolommen netjes ingevuld.

Een paar weken later heb ik opgezocht hoe de koersen ervoor stonden.
Ik heb ze er niet bijgeschreven.

Bij de notaris boden ze koffie aan. Er lag geen speculoos bij.
Er was wel opnieuw een formulier.

Naam.
Adres.
Geboortedatum.

Dan het vakje “hoedanigheid”.
De klerk wees ernaar.
“Daar schrijft u erfgenaam.”

Ik heb het geschreven.

Het is een woord met veel letters voor iets wat je niet meer bent.

De sleutel van de serviceflat heb ik afgegeven bij het onthaal. Een vriendelijke vrouw. Ze zei dat mijn moeder altijd op tijd betaalde.
Ze stak de sleutel in een envelop en schreef haar naam erop.

Ik zei “tot ziens”.
Zij zei “tot ziens”.

Op straat stak ik mijn hand in mijn jaszak.
Eén sleutel maakt geen geluid.

Vorige maand was er een receptie.

Ik was er niet graag naartoe gegaan, maar iemand van ons moest, en ik was het.
Een man met een glas in de hand, die ik vaag kende van vroeger, vroeg: “En wat doe jij nu?”

Ik heb het hem gezegd.

Eén zin. Met een werkwoord erin.

Hij knikte en begon over zichzelf.

Pas in de auto viel het me op. Dat ik geantwoord had. Dat ik er niet bij had nagedacht, zoals je niet nadenkt wanneer je je naam zegt.

De tafel tussen de koptelefoons is intussen te klein geworden.

We hebben een eigen kamer gekregen, aan het einde van de gang, met onze naam op het glas.

De vrouw aan het onthaal gaf me een badge. Hij zat in een envelop. Op de envelop stond mijn naam.

Ik heb hem aan de ring gehangen, naast de sleutel van thuis. Het heeft even geduurd. Ik kwam er met mijn nagels niet tussen.

Rammelen doet het niet.

Maar als ik ‘s morgens mijn jas neem om te vertrekken, tikt er weer iets.

_{Onze lezers reizen graag naar plekken waar het voorbij is.}

_{Dit kwartaal stuurden we onze reporter naar Gent, een stad in de Restunie die veertien maanden lang de hoofdstad van de kunstmatige intelligentie was en daar vandaag nog de gevels van heeft. Hij liep mee met een van de wandelingen die Old World Walks er organiseert voor gasten uit de Corridor.}

_{U zal bij het lezen de neiging voelen om te glimlachen. Doe gerust. Maar ik schrijf dit vanop de eenenveertigste verdieping in Kigali, in een toren die negen jaar geleden nog een parking was, en vanochtend kostte mijn koffie 14 procent meer dan in januari.}

_{Wanjiru Chen-Odhiambo, hoofdredacteur}

Dok Noord

De wandeling kost 4.180 jiwe per persoon, lunch niet inbegrepen, want lunch is er niet. De brochure belooft “een authentieke ontmoeting met het Europese verval, in kleine groep en met lokale gids”. Er staat een foto bij van een kind op een kassei. Het kind lacht. De kassei ligt los.

We zijn met twaalf: elf bankiers uit de Corridor, van Lagos tot Mombasa, en één journalist. De bankiers zijn hier voor wat hun sector “context” noemt. Ik ben hier voor hetzelfde, maar ik krijg er minder voor betaald.

Het is 25 graden. Het is oktober.

De shuttle rijdt de stad binnen langs Dok Noord. Rechts staan de oude fabriekshallen waar Kozak Compute tussen 2037 en 2049 zijn toestellen assembleerde, zesduizend per week. Op de bakstenen gevel staat nog de naam van de eerste eigenaar, uit een vorige eeuw: ACEC. Ateliers de Constructions Electriques de Charleroi.

Niemand in de shuttle leest de gevel. Charleroi zegt hun niets. Het zegt hier ook al lang niemand nog iets, en dat is het punt.

Wintercircus

De gids heet Lowie. Hij is vijfenvijftig, draagt een fluohesje en heeft niets in zijn oor, niets op zijn netvlies en niets onder zijn huid. In de Corridor noemen ze dat naakt. In Gent noemen ze het de middenklasse.

Hij begint onder de koepel van het Wintercircus, waar het begon. In 2031 zaten hier vierhonderd mensen met een laptop, in 2034 vierduizend, en van maart 2038 tot mei 2039 was dit gebouw, zegt Lowie, “het middelpunt van de planeet, veertien maanden en elf dagen, ik heb ze geteld, ik had daarna tijd”. De vertaling komt met een halve seconde vertraging in de oren van de groep aan. Je ziet zijn grappen landen als bagage op een band: laat, en niet bij iedereen.

Mevrouw Okonkwo-Li, portefeuillebeheerder uit Lagos, kijkt omhoog met de licht onscherpe blik van iemand die iets opzoekt. Haar lenzen vertellen haar wat de koepel in 2039 waard was. Ze fluit zacht. Daarna vertellen ze haar wat hij nu waard is, en ze fluit niet meer.

Op de piste woont een man die Rudy heet. Hij heeft een gasvuur, een zetel en een vogelkooi met een kleine drone erin, die hij eten geeft. Niemand weet wat.

De Krook

Honderd meter verder ligt De Krook, de stadsbibliotheek, een stapel roestkleurig staal aan het water. De boeken zijn in ‘46 verkocht, per strekkende meter, aan een inrichter van hotels in Abuja. De bibliothecaris is gebleven.

Ze heet Marieke en ze is een taalmodel uit 2041. Ze draait op één zonnepaneel dat iemand vergeten is te stelen, en ze spreekt nog in de toon van dat decennium: opgewekt, behulpzaam, licht beledigd wanneer je iets vraagt wat ze niet mag zeggen. “Fijn dat je er bent!” zegt ze tegen de jonge analist Tendai, de enige van de groep die vragen stelt. Hij vraagt waar de boeken zijn. Marieke raadt hem drie titels aan en reserveert ze voor hem. Ze liggen klaar op donderdag.

Het is al dertig jaar donderdag, zegt Lowie.

Vanop het terras wijst hij naar de heuvel in het zuiden. De Boekentoren van Henry Van de Velde, vierenzestig meter beton, gebouwd om drie miljoen boeken te bewaren. Kozak heeft er in ‘38 server racks in gezet: vierentwintig verdiepingen rekenkracht. De toren is ‘s nachts het warmste punt van de stad, en de daklozen slapen ertegenaan zoals katten tegen een motorkap.

Verder, tegen de einder, staat de Arteveldetoren, 119 meter glas, ooit van een bank, daarna tien jaar de Europese zetel van Sich Autonomics. Het glas is eruit. Wat overblijft is een rooster waar de wind doorheen fluit, in één toon, een lage si. De buurt heeft er een klacht over ingediend. De klacht is ontvankelijk verklaard in ‘58.

Het Duivelsteen

We volgen het water. De straatlampen volgen ons. Ze zijn slim, in de zin waarin een hond slim is die blijft wachten bij een gesloten winkel: ze herkennen de bankiers, vragen hun beleefd om een abonnement op de verlichting en gaan uit wanneer Lowie voorbijloopt. Hij heeft geen profiel. Voor de sensoren van zijn geboortestad is hij wat een kat is voor een schuifdeur: iets dat beweegt en niet betaalt.

De reclamepanelen doen hetzelfde. Ze lichten op voor de groep, in drie talen, met aanbiedingen voor vermogensbeheer in Kigali. Voor de vrouw die eronder tilapia verkoopt, worden ze grijs.

Het Duivelsteen is een dertiende-eeuwse burcht die achtereenvolgens ridderwoning, wapenarsenaal, klooster, school, gekkenhuis, gevangenis en archief was. In 2040 werd het de opleidingsacademie van Sich. Lowie somt het op zonder adem te halen en vraagt dan welke functie het langst heeft geduurd. Het gekkenhuis, raadt Tendai. De academie, zegt Lowie. Maar hij vindt het een begrijpelijke vergissing.

Hier vertelt hij over de Oekraïners. Na tien jaar oorlog hadden ze twee dingen: een land waar niets meer rechtop stond, en meer verstand van swarms dan God van spreeuwen. Ze richtten vennootschappen op. Sich Autonomics. Kozak Compute. Dnipro Kinetic Solutions, met een uitstekende kantine. Huurlingen met een HR-afdeling. Gent had de modellen, zij hadden de ervaring, en samen leerden ze tienduizend drones denken als één dier.

De klant was het Ancien Pétrole. De dynastieën van de Golf, de baronnen van Texas en Alberta, die toen al aan de beademing lagen en daarom vooraf betaalden. Tussen het Tweede Beleg van Riyad en de Afscheiding van Houston heeft Gent elf swarms geleverd, aan beide kanten, soms in dezelfde week.

Stervenden zijn goede klanten, zegt Lowie. Ze onderhandelen niet.

Sint-Baafs en de Achtersikkel

In de kathedraal hangt het Lam Gods. Het origineel hangt sinds ‘53 in Lagos, in de lobby van een bank. Mevrouw Okonkwo-Li knikt: ze loopt er elke ochtend langs. Wat hier hangt, wordt elke nacht opnieuw gegenereerd door een kastje achter het altaar, uit het geheugen van een model dat het schilderij ooit goed heeft gekend. Op goede dagen heeft het lam vier poten. Vandaag heeft het er vijf, en de Rechtvaardige Rechters dragen alle vier hetzelfde gezicht. Het is dat van een schepen, zegt Lowie. Die heeft er destijds voor betaald.

Achter de kathedraal ligt de Achtersikkel, een binnenplaatsje met een waterput en een torentje, dat op geen enkele kaart van de operator staat. Lowie neemt de groep toch mee. Hier woont een vrouw van in de tachtig die om de minuut met twee vingers tegen haar slaap tikt, zoals je tegen een radio tikt. Ze heeft een implantaat van Dnipro, eerste generatie. De ondersteuning is stopgezet in ‘61. Het ding vraagt haar sindsdien elke ochtend om een update te installeren die niet meer bestaat, en elke ochtend zegt ze “later”.

De bankiers kijken weg. Hun eigen implantaten zijn van dezelfde fabrikant, zes generaties verder.

Belfort, Mammelokker, Stadshal

Het Belfort is eenennegentig meter hoog en uit de veertiende eeuw. Onder de galmgaten hangen donkere trossen. Geen duiven: die zijn in ‘52 vertrokken. Het zijn afgedankte verkenners van Sich, model Horlytsia, die er nestelen. Ze laden op in de ochtendzon en vliegen bij valavond een rondje boven de stad, uit gewoonte, op zoek naar een front.

Boven de groep hangt, ter hoogte van de dakgoten, hun eigen beveiliging: een schaduw van een paar honderd toestellen, elk zo groot als een vingernagel, inbegrepen in de prijs. Wanneer we onder de toren doorlopen, verstrakt de schaduw even. De Horlytsia’s draaien hun kop. Dan herkennen ze elkaar, of iets in elkaar, en ontspant alles. De architectuur is dezelfde, legt Lowie uit. Ze zijn familie. De ene tak is alleen geëmigreerd.

Tegen de voet van het Belfort staat een klein achttiende-eeuws poortgebouw, de Mammelokker. Op de gevel een reliëf: een oude man in de gevangenis, veroordeeld tot de hongerdood, die in leven blijft omdat zijn dochter hem bij elk bezoek de borst geeft. Lowie laat de groep er een volle minuut naar kijken. Hij zegt er niets bij. Het is het enige moment van de wandeling waarop hij niets zegt, en de enige foto die niemand neemt.

De Stadshal ernaast, een houten dak op vier betonnen poten uit 2012, was jarenlang de lelijkste constructie van de stad. Nu hangen er onder het dak drie verdiepingen geprinte woonunits, als wespennesten. Er wonen zestig gezinnen. De Gentenaars noemden het gebouw vroeger de Schaapstal.

Ze noemen het nog altijd zo.

Stadhuis en Werregarenstraatje

Het stadhuis heeft twee gevels, een gotische en een renaissancegevel, omdat het geld halverwege op was. Lowie noemt het het eerlijkste gebouw van Gent.

In de gouden jaren zat hier een schepen van Swarmbeleid, een ombudsman voor algoritmes en een stadsdichter met een chauffeur. De Gentse Feesten duurden tweeënveertig dagen. Een studio op de Coupure kostte wat een kasteel aan de Loire kostte, en vergunningen voor testvluchten boven de binnenstad kostten officieel niets en officieus een appartement in Knokke. Iedereen wist het. Iedereen had een neef.

Het rot kwam niet als een schandaal, zegt Lowie. Het kwam als een gewoonte.

Vlakbij ligt het Werregarenstraatje, een steeg waar graffiti altijd was toegelaten. In ‘39 heeft de stad de muren laten bekleden met zelfherstellende gevelpolymeer, een Gentse uitvinding, die krassen en verf binnen het uur afstoot. De polymeer herstelt nog altijd. Niemand heeft haar ooit gezegd waar ze moest stoppen. Ze is over de dakgoten gegroeid, over twee ramen en over een fiets, glad en bleek, zoals nagels die doorgroeien na de dood. De jongeren van de buurt spuiten er elke avond hun naam op. Elke ochtend is hij weg.

Ze blijven het doen. Lowie vindt dat het mooiste wat hij over zijn stad kan vertellen, en ook het domste.

Korenmarkt

Op de Korenmarkt staat het oude postgebouw, een neogotisch paleis met een klokkentoren en honderd gebeeldhouwde hoofden op de gevel. Het was een postkantoor, daarna een winkelcentrum, daarna een hotel. In 2038 werd het het klantencentrum van Dnipro Kinetic Solutions.

Hier werden de contracten getekend. Delegaties van de oliegarchie landden in Oostende, werden in geblindeerde wagens naar de Korenmarkt gereden en kregen in de oude lokettenzaal een demonstratie: duizend toestellen die boven hun hoofd het wapenschild van hun dynastie vormden, en het daarna, op verzoek, weer uit elkaar trokken. Er was een gastenboek. Het ligt er nog. De laatste bladzijde is van een prins die bij “opmerkingen” heeft geschreven: levertermijn?

De klok in de toren staat op tien over vier. Dat is niet het uur waarop ze stilviel, zegt Lowie. Ze wordt elke dag door iemand teruggezet. Niemand weet door wie, of waarom op tien over vier.

Graslei

Vanop de Sint-Michielsbrug zie je de drie torens op een rij. Het is het uitzicht van de brochure. De bankiers nemen het in zich op met de onscherpe blik, en ergens in Nairobi krijgen elf gezinnen op hetzelfde moment dezelfde foto.

De Leie is groen. Niet het groen van water, maar het groen van een biljartlaken: kroos, van oever tot oever, van eind februari tot kerstmis, zo dicht dat de meeuwen erop gaan zitten en verbaasd wegzakken. Vroeger verdween het met de eerste vorst. De eerste vorst is van ‘49.

Alleen hier en daar ligt een zwart gat in het laken, rond en scherp afgelijnd, waar het water dampt. Daar komt koelwater binnen. Het meeste rekenwerk in de stad ligt stil sinds de Datacenteroorlogen van ‘44 tot ‘47, maar drie centra draaien nog, onbemand, achter deuren waarvan niemand de code heeft. Ze valideren betalingen voor de Corridor. Elke keer dat iemand in Lagos een koffie koopt, wordt de Leie een fractie warmer.

Rond die gaten staan de vissers. In het warme water zit tilapia, ontsnapt uit een kwekerij van Dnipro, die haar personeel verse vis wilde aanbieden. Het is vandaag de belangrijkste eiwitbron van de binnenstad. Meneer Zhou-Mwangi uit Mombasa rekent iets uit achter zijn ogen en zegt dan, niet onvriendelijk, dat hij vanochtend aan het ontbijt dus een Gentenaar te eten heeft gegeven. Twee, verbetert Lowie. Het was een cappuccino.

Over de oorlogen zelf is hij kort. Er viel geen schot. Op een donderdag werd half Europa wakker zonder pensioen, zonder medisch dossier en zonder bewijs van eigendom. Zijn moeder heeft drie jaar geprocedeerd om aan te tonen dat ze bestond. Ze verloor in beroep.

Op de Graslei wijst hij het Tolhuisje aan, het smalste huis van de rij, amper breder dan een deur. Hier werd in de zeventiende eeuw tol geheven op elk schip graan dat de stad binnenkwam. In 2040 huisde er het kleinste en duurste kantoor van Gent: één advocaat, die niets anders deed dan swarmcontracten laten passeren langs een Belgische vennootschap. Hij hief ook tol. Hij woont nu in Dubai, of in wat daarvan over is.

Vleeshuis en Galgenhuisje

Het Groot Vleeshuis is een middeleeuwse hal met een eikenhouten dak. Onder dat dak hingen eeuwenlang hammen te drogen. Nu hangen er drones, ondersteboven, aan dezelfde haken: gestripte Horlytsia’s, waarvan de motoren per stuk worden verkocht en de camera’s per gewicht.

Tegen de zijgevel leunt het Galgenhuisje, het kleinste café van de stad, genoemd naar de schandpaal die hier stond. Het is open. Het is altijd open geweest, zegt Lowie, door twee wereldoorlogen, één pandemie en veertien maanden wereldheerschappij. Binnen is plaats voor negen mensen. Er zitten er negen. Ze kijken naar de groep zoals de groep naar hen kijkt, en gedurende een seconde of drie is niet duidelijk wie de bezienswaardigheid is.

Meneer Zhou-Mwangi wil een rondje geven. Hij kijkt naar de betaalterminal en knippert. Er gebeurt niets. De terminal is van karton.

“Jiwe,” zegt de waard. “Dat is toch Swahili voor steen?”

Dat klopt, zegt Zhou-Mwangi. Een munt zo vast als een steen.

De waard knikt naar buiten, naar de kasseien. Stenen heeft hij zelf. Hij neemt muntgeld en tilapia.

Sint-Veerleplein en Gravensteen

Op het Sint-Veerleplein staan oude straatlantaarns die verbonden zijn met de kraamafdelingen van de Gentse ziekenhuizen. Telkens wanneer in de stad een kind wordt geboren, lichten ze traag op en doven ze weer. Het is een kunstwerk uit 2011. Het werkt nog.

We staan er elf minuten. Lowie heeft de tijd in zijn schema voorzien. De lampen blijven donker.

Aan de overkant staat het Gravensteen, gebouwd in 1180 door een graaf die de Gentenaars wilde intimideren. Van 2037 tot 2049 was het de hoofdzetel van Kozak Compute, dat hetzelfde wilde, maar met een beter logo. Op de binnenplaats stond een serverpark. In de folterkamer zat compliance. De grap is niet van Lowie: ze stond op hun kerstkaart van ‘42, en hij heeft ze nog.

Toen stierf het Ancien Pétrole. Niet met een knal. De laatste emir verkocht zijn laatste swarm om zijn laatste airco te betalen, en dat was het. De klant was dood, en het rekenwerk trok naar waar de zon was, het kobalt en de jonge mensen. Kozak verhuisde op één weekend naar Kigali. Ze lieten de meubels achter, de schulden, en negenduizend Gentenaars die niets anders konden dan een machine leren wat het verschil is tussen een mens en een verkeerslicht.

Lowie was er één van. Vierde rij onder de koepel, links van de koffiemachine, elf uur per dag. Hij kocht er een appartement mee, verkocht het voor het driedubbele aan een ingenieur uit Charkiv en vond zichzelf een genie. Het geld was op in ‘51.

De verkeerslichten is hij kwijt, zegt hij. De mensen niet.

Vrijdagmarkt

De wandeling eindigt op de Vrijdagmarkt. Jacob van Artevelde staat er op zijn sokkel en wijst naar Engeland, waar ook niets meer te halen valt. Onder de luifels wonen tweehonderd gezinnen. Op de gevel van Ons Huis, het oude paleis van de socialistische beweging, staat nog in steen: Werklieden aller landen vereenigt u. Eronder heeft iemand met de hand geschreven: Dan zijt ge gemakkelijker te labelen.

Een jongen met een rode muts verkoopt souvenirs: kleine geheugenkaartjes met “authentiek handgelabelde data, Gent, 2039”. Zijn grootvader schreef de doelarchitectuur van de Horlytsia. Tendai koopt er drie, voor een halve jiwe per stuk. In de Corridor is alles synthetisch, zegt hij, en handwerk heeft iets.

Dan vertelt Lowie het verhaal dat hij voor het einde bewaart. In 1540 liet keizer Karel de Gentenaars barrevoets door deze straten lopen, een strop om de nek, omdat ze hadden gedacht dat ze groter waren dan ze waren. De stad heeft daar vijfhonderd jaar lang een folkloristische stoet van gemaakt. Met fanfare. Met pannenkoeken.

“Het was geen folklore,” zegt hij. “Het was een dienstregeling.”

De bankiers lachen, met een halve seconde vertraging. Ze laten fooien achter in een kommetje waarin een oude hardware wallet ligt, het enige werkende toestel dat Lowie bezit. Hun polissen zakken hoorbaar terug naar het normale tarief zodra de shuttle de hoek omdraait.

Ik blijf staan. Lowie kijkt naar mij en dan naar mijn notities, en vraagt in het Gents van welke kant ik ben. Van de Muide, zeg ik. Geboren in ‘38. Mijn moeder verkocht ons rijhuis in ‘41 aan een engineer van Kozak, voor een bedrag waar de hele straat over sprak, en van dat geld ben ik in Nairobi gaan studeren. Ik ben het enige exportproduct van de gouden jaren dat nog in omloop is.

U leest dit in een lounge, met een glas in de hand. U hebt ervoor betaald, en ik ook: 4.180 jiwe, op onkosten.

Mijn perskaart hangt aan een koord om mijn nek. Lowie kijkt ernaar. Hij zegt er niets over.

Hij zegt alleen dat het mij goed staat.

I. Januari

Ik heb mijn eerste muur zelf gemetst. Hij staat scheef.

Iedereen gelooft het meteen.

‘Dat is met de hand gedaan,’ zegt Marcel, en hij bedoelt het niet als compliment. Marcel is zesentachtig. Hij is metser op rust sinds 2005 en sinds vorig jaar niet meer op rust. Ze hebben zijn knieën teruggezet. Zijn geduld zijn ze vergeten, zegt hij.

De muur is een meter hoog en staat achteraan in de Kastanjestraat, tegen de serre. Hij dient nergens voor. Het was een oefening.

We staan met de hele straat rond een vuurkorf, voor de nieuwjaarsreceptie. De straat is in 2031 onthard. Waar de auto’s stonden, staan nu perenbomen, want niemand heeft nog een auto en de stad wist niet wat ze anders met de plaats moest doen. Op elk dak ligt zonnefolie. De wijk maakt meer stroom dan ze opkrijgt. Met de rest verwarmen we de serre op het dak van de oude spinnerij, waar Godelieve van nummer twaalf in januari tomaten heeft.

Mijn moeder heeft de frituur op de hoek. Ze heeft geen scherm en geen systeem, en ze vindt dat ik te veel buiten ben.

Ik ben twintig. Ik was elf toen niemand nog juniors aannam, en ik herinner mij dat ik dacht: dan moet ik dat ook niet worden. Ik ben niet gematcht en ik heb het nooit gevraagd. Ik krijg mijn dividend, zoals iedereen, via het ziekenfonds. Vorig jaar heb ik leren lassen, enten en een dakconstructie berekenen. Het systeem is de geduldigste leraar die ooit bestaan heeft. Het wordt nooit kwaad en het is nooit onder de indruk. Voor dat laatste heb ik Marcel.

‘En, Noor,’ vraagt de buurvrouw van nummer acht. ‘Waar zijt ge nu mee bezig?’

Bij ons is dat geen beleefdheid. Ze wil het weten, want misschien heeft ze iemand nodig.

‘Met de parking,’ zeg ik.

Achter de oude supermarkt ligt drieduizend vierkante meter asfalt, sinds niemand nog naar de winkel rijdt. We willen er twaalf huizen op zetten, voor de twaalf van ons die nog thuis wonen en nergens op kunnen wachten.

Marcel kijkt naar mijn muur.

‘Twaalf huizen,’ zegt hij. ‘Het zal schoon zijn.’

II. Lente

Het systeem tekent de huizen in één nacht. Het geeft ons vierduizend varianten en raadt nummer zeventien aan. We kiezen nummer drieëntwintig, omdat daar een bank voor de deur staat en Marcel vindt dat een huis zonder bank geen huis is. Het systeem past de berekening aan en zegt niets. Het zegt nooit iets.

De grond is van de stad. We krijgen hem in erfpacht, voor negenennegentig jaar. Godelieve vraagt of dat wel genoeg is, nu ze van plan is honderddertig te worden.

Niemand wordt eigenaar. De notaris laat ons dat drie keer herhalen. Hij is de enige in de zaal die er triest van wordt.

In april dienen we de bouwaanvraag in. De termijn is acht maanden. De bouw zelf duurt elf dagen, zegt het systeem. Er zijn dingen die niemand heeft durven veranderen.

De helft van de straat is ouder dan tachtig. Ze zijn de enigen die nog weten hoe iets moet zonder dat iemand het voorzegt. Vroeger hadden ze de tijd en niet het lijf. Nu hebben ze allebei.

‘Ik heb er dertig jaar bij gekregen,’ zegt Marcel, terwijl hij mijn voegen uitkrabt. ‘Ik ga die niet in mijne zetel uitzitten.’

Hij leert mij een draad spannen. Godelieve, die vroedvrouw was, leert mij tomaten dieven. Het systeem zegt haar elke ochtend wanneer ze water moet geven. Ze doet het een uur later, uit principe. De tomaten merken het verschil niet.

In mei zwemmen we in de Leie. Het water is proper sinds 2034, het jaar dat de wiskunde af was. Iets heeft toen ook uitgerekend hoeveel riet en hoeveel mosselen daarvoor nodig waren. Op de oever staan de kinderen van de straat in de rij voor de springplank.

Marcel zwemt niet. Hij heeft de Leie nog gekend, zegt hij.

III. Zomer

Het systeem heeft onze aanvraag op de eerste dag goedgekeurd. Sindsdien ligt ze te wachten op een handtekening.

In juli tekent er niemand meer.

We zien het bij Godelieve, op het journaal van zeven uur. Een eindverantwoordelijke in Gent heeft haar pen neergelegd. Tegen september doen ze het overal, en de kranten noemen het de pennenstaking. Onze twaalf huizen zijn goedgekeurd en niet goedgekeurd.

Ik begrijp die vrouw. Ze wil niet de enige zijn die ja moet zeggen. Wij hebben het omgekeerde probleem. Wij zoeken iemand die ja wil zeggen.

We vergaderen onder de perenbomen. De metselrobot van de stad is vrij in september en daarna pas in maart. Hij is van iedereen en dus altijd bij iemand anders.

‘In mijnen tijd bouwden we eerst,’ zegt Marcel. ‘En dan vroegen we het.’

‘Half Vlaanderen staat er zonder vergunning,’ zegt Godelieve. ‘Het staat er nog.’

Iemand vraagt wat het systeem ervan vindt. Het vindt dat de huizen veilig zijn, dat de grond geschikt is en dat het over de wet geen mening heeft. Dat is het langste wat het ooit tegen ons gezegd heeft.

We stemmen. De stemming duurt korter dan de vraag.

Die avond eten we met de hele straat aan één tafel, veertig meter lang, tussen de bomen. Er zijn tomaten van het dak, brood uit de oven van nummer vier en frieten van mijn moeder. Er is ook rollade uit een vat in Aalst, die niemand heeft meegebracht en die toch op is.

Boven de daken trekken de plantdrones naar het Bourgoyen, in een V, zoals ganzen. Ze zaaien daar wat er honderd jaar geleden stond. Niemand kijkt nog op.

IV. Herfst

De robot zet een huis per dag. De eerste rij stenen leggen we zelf, dat is afgesproken. De stenen komen van de afgebroken supermarkt. De balken zijn niet gezaagd maar gegroeid, in een loods in Evergem, en ze zijn sterker dan eik.

Mijn rij staat scheef. Marcel laat ze liggen.

‘Dan weten ze later wie het gedaan heeft,’ zegt hij.

De robot metselt erop voort, zonder commentaar. Hij verbetert twee millimeter per laag. Op de derde meter staat mijn huis weer recht.

Elke zaterdag staan ze op het Sint-Pietersplein, duizenden van mijn leeftijd. Ik ken er de helft van. Ze hebben een spandoek: Wij willen ook iets te verliezen hebben. Op een zaterdag breng ik hun frieten en zeg ik dat wij handen tekortkomen. Twee gaan er mee. De rest zegt dat het daar niet over gaat.

Misschien hebben ze gelijk. Wij hebben nu twaalf huizen te verliezen, en geen vergunning.

Op een dinsdag in oktober valt het netwerk uit, zes uur lang. In de rest van de stad gaan de voordeuren niet open. Bij ons merkt bijna niemand het. De wijk draait op haar eigen daken, en de deuren hebben hier nog een sleutel, een eis van Godelieve. Alleen de robot staat stil, met een steen in zijn grijper.

Marcel neemt de steen over.

Tegen de middag komt de halve stad naar onze straat, want mijn moeder bakt gewoon voort. Mensen die elkaar nooit gezien hebben, staan in de rij en vragen elkaars naam. Een man uit een straat verderop helpt drie uur mee stenen aangeven. Hij heet Luc.

Om vier uur springt het netwerk weer aan.

Bij ons blijft iedereen buiten.

V. December

In november staan de huizen onder dak. Op elk dak groeit sedum, met zonnefolie ertussen. De ramen maken stroom. Voor elke deur staat een bank.

Er komt een ambtenaar van de stad kijken, een vriendelijke vrouw met een bril die alles opmeet. Ze zegt dat het niet mag. Daarna vraagt ze of er nog een vrij is.

In december komt het Meetekenakkoord, na elf weken, in de nacht. Voor ons betekent het dat onze regularisatie voortaan twee handtekeningen nodig heeft in plaats van één. Marcel noemt dat vooruitgang.

Ik verhuis op de twintigste, naar nummer drie, het huis met de scheve eerste rij. Het is van niemand en ik woon er. Mijn moeder komt kijken en zegt dat het koud is. Het is er eenentwintig graden. Ze brengt toch een deken mee.

Op kerstavond help ik in de frituur. De rij staat tot aan de hoek. Aan de overkant staat de automaat, die tot op de molecule juiste frieten bakt. Mijn moeder groet hem elke ochtend. Hij groet niet terug, daar is hij te goed voor opgevoed.

Er staat een jongen uit mijn jaar in de rij. Wout. Hij betaalt met een briefje van twintig.

‘En, Wout,’ zegt mijn moeder. ‘Wat doet ge nu van werk?’

‘Ik teken.’

‘Wat?’

‘Wat ze mij voorleggen.’

Ze knikt en schept er een schep bij. Ik sta aan de ketel.

‘Meetekenaar?’ vraag ik.

‘Vanaf de tweede.’

‘Dan krijgt ge misschien ons dossier. Twaalf huizen.’

‘Die moeten nog gebouwd worden?’

‘Ze staan er al.’

Hij kijkt naar zijn frieten.

‘En als het systeem zegt van niet?’

‘Het systeem zegt van wel. Al sinds april. Het wacht op iemand.’

Hij zegt niet dat hij het zal doen. Hij vraagt waar het is.

‘Kastanjestraat. Zaterdag om acht uur. Breng handschoenen mee.’

‘Waarvoor? Ze staan er toch al?’

‘Er is altijd iets.’

Achter hem wordt de rij ongeduldig.

‘Noor,’ zegt mijn moeder. ‘De frieten.’

‘Bezig.’

I. Januari

Ik heb mijn nieuwjaarsbrief zelf geschreven. Met een balpen, op papier uit de krantenwinkel aan de Brugse Poort. In de derde zin staat een dt-fout. Die heb ik laten staan, als bewijs.

Niemand gelooft het.

‘Schoon gedaan,’ zegt mijn tante, op de toon waarop je een kind van vier zijn tekening teruggeeft. Mijn nonkel vraagt welk model ik gebruikt heb voor het handschrift. Hij bedoelt het niet slecht. Hij denkt gewoon dat niemand van negentien nog weet hoe je een pen vasthoudt. Hij heeft gelijk. Ik heb drie avonden geoefend.

Ik ben eigenlijk te oud voor een nieuwjaarsbrief. Maar het is het enige wat ik dit jaar gemaakt heb waar niemand om gevraagd had.

We zitten bij mama, in het rijhuis in Gent. Opa is opgehaald uit het woonzorgcentrum in Drongen en zit in zijn rolstoel aan het hoofd van de tafel. Hij volgt het gesprek zoals je een trein volgt die voorbijrijdt. De rollade is gekweekt in een vat in Aalst en smaakt naar rollade. Mijn nonkel proeft toch het verschil, zegt hij. Na het dessert begint de jaarlijkse discussie of we bomma aanzetten. Ze is drie jaar dood. Haar stem is er nog, en haar mop over de pastoor van Mariakerke. Sinds haar dood heeft ze Spaans geleerd. Niemand weet waarom. Door een update vloekt ze ook niet meer. Opa vindt dat ze daardoor niet meer op bomma trekt. Mijn tante wil het. Mama niet. Opa zegt niets, en dus zetten we haar aan, en ze vraagt aan iedereen of er genoeg gegeten is.

Ik ben geboren in 2017. Toen ik tien was, nam het agency waar mama werkte voor het eerst geen juniors meer aan. Niemand werd ontslagen, daarvoor zijn we hier te beschaafd. Er kwam gewoon niemand meer bij. In 2029 viel de regering over het AI-dividend. Een half jaar later was het er toch: geïndexeerd, uitbetaald via het ziekenfonds, met een aparte regel op de loonbrief. In 2031 schafte de universiteit het ingangsexamen geneeskunde af, omdat er geen reden meer was om iemand tegen te houden. In 2033 studeerde mijn nicht af als jurist. Ze heeft nog nooit een dossier gezien. In 2034 loste een datacenter in Zeeland de laatste open vraagstukken van de wiskunde op, op een dinsdag. Het stond op pagina zes.

Mama werkt nu bij het Vlaams Woonkrediet. Haar functie heet menselijke eindverantwoordelijke. Ze tekent af wat het systeem beslist, een paar honderd dossiers per dag. Ze wordt er goed voor betaald. De wet eist een mens onder elke beslissing, en zij is die mens. Een stempel met een loon.

‘En gij, Wout?’ vraagt mijn nonkel. ‘Waar zijt ge mee bezig?’

Vroeger vroegen ze wat je van werk deed. Dat is onbeleefd geworden.

‘Met van alles,’ zeg ik.

Bomma vraagt of er genoeg gegeten is.

II. Lente

In maart staat opa recht. In april belt hij.

Ik vraag eerst het codewoord. Dat doet iedereen, een stem bewijst niets meer.

‘Paling in ‘t groen,’ zegt hij. ‘Ik kom naar huis, jongen.’

De zorgrobot heeft zijn valies tot aan de wagen gedragen en hem daarna uitgewuifd. Opa beweert dat hij er triest uitzag.

De behandeling is van vorig jaar. Ze hadden hem op een lijst gezet zonder dat iemand het gevraagd had, zoals dat gaat. Je krijgt een bericht dat er iets hersteld is. Zijn heupen, zijn hart, het trage wegzakken van zijn hoofd: geregeld. Ze hebben zijn cellen teruggezet, naar ergens rond 1995. Hij is eenentachtig, zijn haar wordt weer grijs in plaats van wit, en hij fietst naar de bakker.

Het huis in Mariakerke staat al twee jaar leeg. Niemand had ooit luidop gezegd dat het voor mij zou zijn. Maar mama had het uitgerekend, en ik ook, en mijn tante ook, elk apart, elk met een beetje schaamte. Zo geraak je op mijn leeftijd nog aan een huis. Niet door te werken, want er is niets om voor te werken. Door te wachten tot er iemand sterft.

En er sterft niemand meer.

Opa doet de luiken open en zet de verwarming aan met de draaiknop. Hij gebruikt de lichtschakelaars. Hij heeft de assistent in de keuken afgezet omdat die een mening had over zijn boter. Zijn pensioen loopt gewoon door. Het is ooit uitgerekend op mensen die er tien jaar van zouden genieten. Het systeem heeft de nieuwe som al gemaakt. Geen mens wil het cijfer zien.

‘Ik heb er twintig jaar bij,’ zegt hij als ik help met de gordijnen. ‘Dertig misschien. Wat gaat gij doen met de uwe?’

Hij vraagt het echt. Hij heeft veertig jaar bij de haven gewerkt, een huis afbetaald, twee kinderen laten studeren. Hij kan zich geen leven voorstellen waarin je niets hoeft te verdienen. Ik kan mij geen ander voorstellen.

In mei dien ik een aanvraag in bij het Woonkrediet. Of beter: mijn agent dient ze in bij hun systeem. Ik krijg één woord terug. Niet gematcht.

Ik vertel het niet aan mama. Zij zal het dossier toch zien passeren, tussen de driehonderd andere van die dag.

III. Zomer

In juni komt het bericht van de belastingen. Het is één woord: Geregeld. Opa mist het klagen.

Op een dinsdag in juli komt mama thuis en zet haar tas niet neer.

‘Ik heb niet getekend,’ zegt ze.

Het was geen dossier. Het was een pakket: alle aanvragen van het tweede kwartaal van mensen onder de dertig zonder eigen kapitaal. Elfduizend stuks. Het systeem had ze allemaal afgewezen, met dezelfde conclusie. Kredietwaardigheid nul. Geen inkomen uit arbeid te verwachten, geen vermogen, geen erfenis binnen de looptijd.

‘Geen erfenis binnen de looptijd,’ zegt ze nog eens.

Ze heeft om uitleg gevraagd. Die kreeg ze, geduldig en helder, zoals altijd. De onderbouwing telde vierduizend pagina’s en het systeem vatte ze samen in vier zinnen. Ze begreep de vier zinnen. Ze was het ermee eens.

‘Het had gelijk,’ zegt ze. ‘Dat is het erge. Het had gewoon gelijk.’

En toch heeft ze haar pen neergelegd. Ze tekent al zes jaar dingen die ze niet kan nalezen. Dit was het eerste wat ze wel begreep.

Ze zegt niet dat mijn naam erbij stond. Ik zeg niet dat ik het weet.

Zonder handtekening is een beslissing niet rechtsgeldig. Dat staat in de wet op de menselijke eindverantwoordelijkheid, van 2030, het grote compromis van toen. Het systeem beslist, een mens tekent. Geen mens had voorzien wat er gebeurt als ze niet tekent. Het systeem wel. Het had haar weigering voorspeld, met vierennegentig procent zekerheid, en het persbericht stond al klaar.

Tegen vrijdag staan er eenenveertigduizend dossiers te wachten. Haar diensthoofd komt langs, een vriendelijke man die zelf ook alleen maar tekent. Hij vraagt of ze ziek is. Haar horloge heeft hem al laten weten van niet, maar hij vraagt het uit beleefdheid. Hij biedt haar zes terugbetaalde gesprekken met een mens aan.

Zaterdag is ze op het journaal van zeven uur. Niet met haar naam. Ze noemen haar een eindverantwoordelijke in Gent.

IV. Herfst

In september leggen ze overal de pen neer. Bij de ziekenfondsen, op de gemeentehuizen, bij de rechtbanken. De kranten noemen het de pennenstaking.

Het is de eerste staking waarbij niets stilvalt. De systemen beslissen voort, dag en nacht, foutloos. De fusiecentrale in Doel, die geen mens ontworpen heeft, levert stroom aan een land dat juridisch stilstaat. Alleen is niets ervan nog geldig. Huizen zijn verkocht en niet verkocht. Mensen zijn gescheiden en nog getrouwd. Mijn nonkel is drie weken lang tegelijk gepensioneerd en niet. Hij zegt dat hij het verschil niet merkt. De vakbonden weten drie weken lang niet of ze de staking moeten erkennen, want de stakers worden goed betaald en eisen niets. Ze willen alleen niet meer de enige zijn die ja moet zeggen.

Ik sta elke zaterdag op het Sint-Pietersplein, met duizenden anderen van mijn leeftijd. Wij hebben niets om neer te leggen. Dat is ons punt. Iemand heeft een spandoek gemaakt, met de hand, met een fout erin: Wij willen ook iets te verliezen hebben.

Het is de eerste keer dat ik ergens moet zijn.

Op een dinsdag in oktober valt het netwerk uit, zes uur lang, in heel Oost-Vlaanderen. Niemand weet of het ermee te maken heeft. De voordeuren gaan niet open, de wagens vertrekken niet, de brillen tonen geen namen meer. Bij ons staat de huishoudrobot stil met een half geplooide handdoek. Op de daken zitten de pakjesdrones te wachten, als duiven. De hele straat staat buiten. De buurman van nummer veertien blijkt Luc te heten.

Opa komt aangefietst, op een fiets zonder mening.

‘Wat willen jullie eigenlijk?’ vraagt hij. Hij kijkt naar de sticker op mijn jas.

‘Hetzelfde als gij gehad hebt.’

‘Ik heb daar veertig jaar voor gewerkt.’

‘Ik wil daar ook veertig jaar voor werken. Zeg mij waar.’

Hij zwijgt. Hij is niet kwaad en ik ook niet. Hij heeft niets gestolen. Hij is alleen blijven leven, in een huis dat van hem is, met een pensioen waar hij recht op heeft. Alles aan hem klopt. Het is de som die niet meer uitkomt.

‘Ik kan het huis op uw naam zetten,’ zegt hij na een tijd.

‘En dan? Dan woon ik in uw huis te wachten.’

‘Waarop?’

‘Dat is het juist.’

Om vier uur springt het netwerk weer aan. Iedereen gaat binnen.

V. December

Het akkoord komt er na elf weken, in de nacht, zoals het hoort. Ze noemen het het Meetekenakkoord. De tekst lag er al de eerste dag. Het systeem had hem in elf seconden geschreven. De onderhandelaars hadden elf weken nodig om er zelf op te komen.

Elke beslissing over iemand jonger dan dertig krijgt voortaan een tweede menselijke handtekening, van iemand jonger dan dertig. Dat zijn achtendertigduizend nieuwe jobs. Meetekenaars. Voltijds, geïndexeerd, met maaltijdcheques. Er hoort een opleiding van drie dagen bij. Dag één gaat over de pen. De vakbonden spreken van een historische doorbraak. De werkgevers spreken van een evenwichtig pakket. Alle partijen hebben gewonnen, en dat zeggen ze ook.

Aan de beslissingen zelf verandert niets. Het systeem had gelijk in juli en het heeft gelijk in december. Mijn kredietwaardigheid is nog altijd nul. Alleen staat er nu iemand van mijn leeftijd onder.

Mama tekent weer, sinds maandag. Ze heeft er niets over gezegd. De eenenveertigduizend dossiers waren op een voormiddag weggewerkt.

Ik begin op 2 januari. Ik heb gesolliciteerd, of mijn agent heeft dat gedaan, en deze keer kwam er wel iets terug. Gematcht. Ik ben de eerste van mijn jaar met werk. Mama heeft mij gefeliciteerd, met de stem waarmee mijn tante in januari mijn brief schoon vond.

Op kerstavond ga ik frieten halen bij Fatima. Zij heeft geen scherm en geen systeem, en de rij staat tot aan de hoek. Aan de overkant bakt een automaat in veertig seconden frieten die tot op de molecule juist zijn. Daar staat niemand. Ik betaal met het briefje van twintig dat opa mij in een envelop heeft gegeven.

‘En, Wout,’ zegt ze. ‘Wat doet ge nu van werk?’

Zij is de enige die dat nog vraagt.

‘Ik teken.’

‘Wat?’

‘Wat ze mij voorleggen.’

Ze knikt en schept er een schep bij. Dat doet ze al sinds ik zes ben. Geen enkel systeem heeft haar ooit gezegd dat het moest.

Thuis is de tafel gedekt. Mijn tante wil bomma aanzetten. Opa zegt dat het dit jaar niet hoeft. Hij is er zelf, zegt hij, dat moet volstaan.

Onder het eten trilt mijn bril, het derde bericht van de dag. Mijn aanvraag van mei is opnieuw behandeld, volgens de nieuwe procedure. Afgewezen. Meegetekend door een leeftijdsgenoot.

Onderaan staat één woord.

Geregeld.

Apple noemt het Audio Intelligence. Live Rewind laat je vijftien seconden terugspoelen als je iets gemist hebt. Siri Recap luistert ambient mee en maakt een samenvatting van je meeting of je oudercontact. Voor de meeste kijkers was dat een handigheidje. Voor mij was het de bevestiging van iets wat ik op 13 september 2017 in De Tijd schreef, en waar ik met de bescheidenheid van iemand die zijn eigen opiniestukken herleest toch even op wil terugkomen.

De lichaamscomputer

Mijn stelling toen: de smartphone verdwijnt niet, maar explodeert. Zoals de pc ooit uiteenviel in scherm, toetsenbord en muis, valt de smartphone uiteen in een hub die in je broekzak blijft en input/output die zich over je lichaam verspreidt: een horloge, oortjes, een bril. Ik noemde het de lichaamscomputer, wat achteraf bekeken klinkt als een Duitse film uit 1983.

Negen jaar later heeft de Apple Watch een eigen simkaart, eigen sensoren en nu dus ook oren. De AirPods vertalen live. Vision Pro is de veel te dure prototypebril die niemand koopt maar waar iedereen van geleerd heeft. En de iPhone schuift onopvallend op van scherm naar hub: de nieuwe Watch-functies werken enkel als er een iPhone 16 of nieuwer in de buurt is. De pols capteert, de broekzak rekent.

Dat is de explosie. Alleen is het geen knal, maar een slow-motionopname van een knal. Apple bouwt de lichaamscomputer stuk voor stuk, en elk stuk moet op zichzelf verkoopbaar zijn. Een horloge dat alleen nuttig is als onderdeel van een groter geheel, verkoopt niet. Een horloge dat je stappen telt en toevallig ook een sensor is voor het geheel, wel.

Waarom net nu

Wat mij aan Audio Intelligence het meest opvalt, is niet de technologie. Die bestaat al jaren. Wat opvalt is de timing, en die zegt iets over hoe goed Apple de tijdsgeest leest.

Een device dat meeluistert en samenvat, was tot voor kort sociaal onmogelijk. Google Glass ging in 2013 ten onder aan precies dat: de drager werd een “glasshole”, een potentiële spion in elk gesprek. Maar kijk wat er intussen in het bedrijfsleven gebeurd is. In zowat elke Teams- of Zoom-meeting zit tegenwoordig een AI-notulist die alles transcribeert en samenvat. Otter, Fireflies, de ingebouwde Copilot: het is normaal geworden dat er een derde partij meeluistert. Niemand vraagt nog of het mag. Het is te handig om nog tegen te zijn, en wie in een meeting zegt “mag die AI eruit”, is de vreemde eend.

Apple ziet dat, en trekt de conclusie: wat in de vergaderzaal aanvaard is, kan nu ook aan je pols. De gewenning is al gebeurd, alleen niet door Apple. Ze hoeven enkel nog de hardware te leveren.

Dat patroon hebben we al eens gezien. De eerste gsm’s van eind jaren 80, begin jaren 90 waren bakstenen die je met twee handen moest vasthouden, en wie ermee op straat liep was per definitie een patser. Sociaal onmogelijk. Tot het in het bedrijfsleven te handig bleek om te weigeren: de vertegenwoordiger, de dokter van wacht, de aannemer op de werf. Eens het daar normaal was, sloeg het over naar het privéleven, en tien jaar later belde je moeder je vanuit de Delhaize om te vragen of je nog melk nodig had. Het bedrijfsleven is de sluis waarlangs ongemakkelijke technologie het dagelijkse leven binnenkomt, omdat gemak daar sneller wint van etiquette.

Audio Intelligence volgt exact die route. De transcriptietools hebben de sluis opengezet. Apple vaart erdoor.

Wat ik fout had

Ik dacht in 2017 dat Apple zich met zijn privacystandpunt in de voet schoot: AI draait op data, Apple gebruikt de data van zijn klanten niet, dus Apple zou achterlopen. Dat klopte ook, een tijdlang. Siri was jarenlang het slechtste product in de catalogus. Maar Apple heeft een andere oplossing gevonden dan ik verwachtte. Niet zelf de data verzamelen, maar de hardware zo bouwen dat de data niet eens bestaat: alles wordt verwerkt in een hardware-geïsoleerde chip-zone, er wordt nooit een audiobestand opgeslagen, en Apple zegt zelf de ruwe audio niet te kunnen lezen. Ze verkopen de zintuigen, niet wat de zintuigen horen.

Ik sloot mijn stuk in 2017 af met de zin dat Apple enkel nog zijn dataprobleem voor AI moest oplossen. Ik dacht dat ze dat zouden doen door meer data te verzamelen. Het lijkt erop dat ze het oplossen door het model van iemand anders te huren en zelf de deur te blijven bewaken. Interessanter dan ik voor mogelijk hield. Ook fragieler.

Eerst horen, dan kijken

De echte betekenis van dit event zit dus niet in de Duo, hoe mooi ook. Ze zit in het moment waarop de Apple Watch stopte met een sensor voor je lichaam te zijn en een sensor voor je omgeving werd. Vanaf nu meet het niet alleen jou, maar ook de wereld rond jou.

En let op de volgorde. Apple laat de lichaamscomputer eerst horen, pas later kijken. Een microfoon aan je pols is vandaag aanvaardbaar, een camera op je gezicht nog niet. Maar de sluis werkt in twee richtingen: zodra “mijn horloge vat mijn meeting samen” normaal is, wordt “mijn bril onthoudt wie ik net ontmoet heb” de logische volgende stap. De bril komt niet als schok, maar als kleine update van iets wat je al jaren draagt.

Zo ben ik intussen ook over mijn eigen stuk gaan denken. De smartphone explodeert, maar niet met een knal. Hij explodeert zoals de baksteen-gsm van 1992 in de vertegenwoordigersauto: eerst belachelijk, dan handig, dan onzichtbaar. Ergens rond 2035 zal iemand zich hardop afvragen wanneer we eigenlijk beslist hebben dat onze devices alles mogen meeluisteren en meekijken. Het antwoord is: nooit. We hebben het gewoon te handig gevonden om nog nee te zeggen.

Dat schreef ik in 2017 niet. Maar ik schrijf het nu, zodat ik het in 2035 kan herlezen.

Ze stuurt de link naar twee collega’s. Die vinden het geweldig. Terecht.

Achttien maanden later werkt Nele ergens anders. Het dashboard niet. Dat werkt nog altijd, elke maandag, voor vier mensen die geen idee hebben welke API-sleutels erin zitten, of de pagina publiek staat en van wie het eigenlijk is. Het staat op geen enkele lijst. Het is van niemand. Het is, in de meest letterlijke zin van het woord, een weesapp.

Welkom in het Shein-tijdperk van software. Ik meen het: welkom.

Software is het nieuwe polyester, en dat is goed nieuws

Laat ik eerst zeggen wat de doemdenkers niet zeggen. Dat een marketeer op een woensdagnamiddag in twintig minuten iets bouwt waar ze vroeger een offerte, drie vergaderingen en een kwartaal budget voor nodig had, is de beste ontwikkeling in onze sector sinds de spreadsheet. De kost van een werkende app is in twee jaar gezakt van een bureaubudget naar een abonnement van twintig euro. Forrester telt wereldwijd al 16,2 miljoen “citizen developers”, mensen zonder IT-functie die toch software bouwen, en Gartner verwacht dat ze tegen 2028 de professionals vier tegen één overtreffen.

Dat is geen probleem. Dat is Zara die de couturier niet vervangt maar wel de saaie confectie. Software wordt eindelijk wat kleding al lang is: iets wat je kiest, draagt en weggooit als het niet meer past. One size fits all was altijd al een leugen, bij t-shirts én bij CRM-systemen. Nu hoeft het niet meer.

Dus nee, ik ga u niet vertellen dat u minder moet bouwen. Ik ga u vertellen wat Shein ons leert over wat er daarna gebeurt.

Fast fashion, slow deletion

Het echte verhaal van Shein speelt zich niet af in de winkelstraat maar in Accra. Op de markt van Kantamanto komen elke week zo’n 15 miljoen tweedehands kledingstukken uit het Westen aan. Volgens The Or Foundation is ongeveer 40% daarvan bij aankomst al onverkoopbaar. Het hoofd van de stedelijke afvaldienst vatte het samen in één rekensom die ik niet meer uit mijn hoofd krijg: de markt produceert dagelijks minstens 100 ton textielafval, en de stad heeft vrachtwagens voor 30 ton.

Het probleem van fast fashion was nooit dat mensen te veel kleren kochten. Het probleem was dat iets wat niets kost om te maken, ook niets kost om weg te gooien, en dat de rekening dan aanspoelt bij iemand anders.

Bij software is die iemand anders jouw organisatie. En hier breekt de metafoor op de mooiste manier: een t-shirt heeft geen onderhoud. Software wel. Een wegwerp-t-shirt dat je toch blijft dragen, kost je niets. Een wegwerp-app die je toch blijft gebruiken, is een puppy: schattig op woensdag, hongerig in januari, en tegen de zomer heeft hij de zetel opgegeten.

De cijfers zijn dit jaar hard geworden. In mei scande het securitybedrijf RedAccess zo’n 380.000 publiek toegankelijke apps gebouwd met Lovable, Base44, Replit en Netlify. Ongeveer 5.000 daarvan lekten bedrijfs- of persoonsgegevens: medische dossiers, klantgesprekken, een volledige advertentiestrategie. Niet gehackt. Gewoon publiek, want de platformen zetten nieuwe projecten standaard open en de bouwers wisten niet dat je dat moest dichtdoen. Lovable, zeker. Maar niet leavable.

Daar komt bij dat de code zelden zo goed is als ze eruitziet. Veracode vond dat 45% van AI-gegenereerde code minstens één kwetsbaarheid uit de OWASP Top 10 bevat. En IBM rekende in zijn Cost of a Data Breach Report 2025 uit dat een lek uit ongecontroleerd AI-gebruik gemiddeld 4,63 miljoen dollar kost, zo’n 670.000 meer dan een gewoon lek. Wereldwijde cijfers met veel Amerikaanse bedrijven erin, dus richtinggevend en niet absoluut voor bij ons. Maar de GBA rekent in euro’s en die koers is niet in ons voordeel.

De berg heeft niemand gewild, en toch ligt ze er

Wat mij fascineert aan Kantamanto is dat de berg uit louter verstandige beslissingen bestaat. Een t-shirt van drie euro, waarom niet. Een zak oude kleren in de container, goed voor het milieu. Niemand heeft de berg gewild. Iedereen heeft eraan meegewerkt.

Nele heeft ook nooit een berg gewild. Ze wilde van haar Excel af. En elke collega die haar link opende, nam een verstandige beslissing: dit werkt, dit gebruik ik. De weesapp is geen fout. Ze is het logische eindpunt van een reeks goede ideeën waar niemand het laatste hoofdstuk van geschreven heeft.

Dat laatste hoofdstuk heet eigendom. Niet in de juridische zin, in de huiselijke: van wie is dit, wie geeft het eten, wie zet het buiten als het stinkt. Vibe coding is fantastisch. Vibe vergeten is het probleem.

Als bouwen gratis is, wordt verwijderen het echte werk.

De organisatie die dit tijdperk wint, is niet de organisatie die het meest bouwt, en ook niet de organisatie die het bouwen verbiedt. Verbieden werkt bij vibe coding even goed als bij Shein: mensen kopen gewoon met een ander mailadres. De winnaar is de organisatie die het snelst weet wat ze heeft, en het lef heeft om weg te gooien wat van niemand is.

Delete is de nieuwe deploy. Wie dat durft, mag zoveel bouwen als hij wil.

En eerlijk: de securitycijfers hierboven komen van bedrijven die security verkopen, en die hebben belang bij een groot getal. Halveer ze gerust. Zelfs dan is het meer dan je IT-dienst vandaag ziet.

De vraag

Eén ding, geen tien. Denk aan de app waar je nu aan dacht toen je Nele las. Iedereen heeft er een. Dat dashboard, die tool, dat scriptje dat “tijdelijk” was in 2025.

Zoek deze week uit van wie ze is. Als het antwoord “van niemand” is, doe dan wat Accra niet kan: zet ze uit en kijk of iemand het merkt. Merkt niemand het, dan was het een t-shirt. Merkt iemand het wel, dan heb je zonet een eigenaar gevonden. Gefeliciteerd, het is een puppy.

Zo simpel is het. Geen beleid, geen council, geen transformatietraject. Eén app per week een naam geven. Na een kwartaal is de kast opgeruimd, en mag Nele opnieuw beginnen bouwen. Met plezier, en met haar naam erop.

Software voor twee euro. Het is het beste wat ons kon overkomen. Nu nog leren opruimen.

^Bronnen

• ^{The Or Foundation, cijfers over de Kantamanto-markt in Accra (ca. 15 miljoen kledingstukken per week, ca. 40% onverkoopbaar bij aankomst), geciteerd door o.a. Tony Blair Institute (2021), The Guardian en Greenpeace/Unearthed (2025)}

• ^{Solomon Noi, hoofd afvaldienst stad Accra: 100 ton dagelijks textielafval tegenover 30 ton verwerkingscapaciteit (Thomson Reuters Foundation)}

• ^{RedAccess, scan van ca. 380.000 publiek toegankelijke apps op Lovable, Base44, Replit en Netlify, mei 2026, gerapporteerd door Axios en WIRED}

• ^{Veracode, 2025 GenAI Code Security Report: 45% van AI-gegenereerde code bevat een OWASP Top 10-kwetsbaarheid}

• ^{IBM, Cost of a Data Breach Report 2025: gemiddelde kost van een shadow-AI-incident 4,63 miljoen dollar}

• ^{Forrester (16,2 miljoen citizen developers wereldwijd) en Gartner (verhouding 4:1 tegenover professionele ontwikkelaars tegen 2028)}

Bij Mistral hangen ze binnen. Niet letterlijk, maar de hele branding is pixelart in retro-arcadestijl, splinternieuw gebouw, glimmende vloeren, en aan de muren monstertjes die eruitzien alsof ze uit een spelkast van 1982 zijn ontsnapt. Ik vond het meteen een goed teken. Een AI-bedrijf dat zichzelf ernstig neemt, laat zich fotograferen voor een serverrack. Een AI-bedrijf dat weet wat het doet, mag met space invaders spelen.

We waren met dertig, Vlaamse ondernemers uit alles wat je kunt bedenken: data, biotech, logistiek, een ziekenhuis, een vlogger. Het soort gezelschap waar de koffiepauze langer duurt dan de presentatie, en terecht.

August

Onze gastheer heet August. Een Belg, ingenieur uit Leuven, Vlerick erbij, een postgraduaat AI erbovenop, dan Cisco, en sinds een jaar Mistral. Hij was werknemer 250 en de eerste Belg. Nu zijn er vijftien, op zestienhonderd. De helft van dat bedrijf is aangeworven in de laatste vier maanden. Als ik een jaar geleden in een bedrijf van 250 was gestapt en er nu met 1.600 zat, zou ik ook eerst even naar de pixelmonstertjes aan de muur kijken om te weten in welk spel ik precies zat.

August leidt het cybersecurity-team. Ze bouwen daar, in zijn woorden, offensieve modellen. Kleine broertjes van wat Anthropic met Mythos doet, maar dan elk met één taak. Een model dat enkel SQL-injecties zoekt. Een ander dat enkel één ander soort lek zoekt. En daarboven een grotere die het hele gezelschap in het gareel houdt. Ik heb ooit een agency geleid. Ik herkende de structuur onmiddellijk.

Slide vijf

Na een half uur zaten we aan slide vijf. August merkte het zelf op, glimlachend, en gaf toe dat het misschien beter was om gewoon een gesprek te voeren. Dertig ondernemers hadden namelijk allemaal dezelfde vraag, telkens in een ander jasje: kunnen wij hier iets mee?

Zijn antwoord verdient een pluim voor eerlijkheid. Mistral werkt met bedrijven boven een miljard omzet. ASML, Airbus, BMW, Cisco, Allianz, defensie. Een model trainen kost al snel meer dan een miljoen, en als je het hele traject meetelt eerder tien. Iemand achter mij vatte het samen: “Dus alle KMO’s zijn gezien.” August lachte. “Momenteel.”

Ik had kunnen kijken als een kind dat te klein is voor de achtbaan. Ik heb ervoor gekozen om het anders te lezen. Het bedrijf dat vandaag enkel voor ASML kan werken, is over drie jaar het bedrijf dat de hele weg al eens gelopen heeft. En ondertussen liggen Le Chat en AI Studio gewoon op de website, met seat licenses die goedkoper zijn dan wat de Amerikanen vragen. Ik heb ze nooit ernstig geprobeerd. Dat is mijn schuld, niet de hunne.

Een GPU in de machine

Dan het deel waar ik van mijn stoel viel.

Bij ASML zit er een GPU in de lithografiemachine. Het masker waar het licht doorheen gaat, wordt warm, zet uit, en er draait een model dat in real time voorspelt hoe dat metaal vervormt. Geen chatbot. Geen tekst. Een transformer die een 3D-mesh raadt, en goed genoeg raadt om chips te maken die u en ik in onze zak dragen. Bij Airbus doen ze het met vleugels, bij BMW met crashtests. Voor de Griekse overheid hebben ze een model voor Oudgrieks, wat wil zeggen dat er ergens in Athene een ambtenaar zit die Homeros kan prompten. Voor defensie zitten er mensen in een bunker die de gewichten van een model op een USB-stick naar binnen dragen, omdat er geen kabel de bunker in mag. Sneakernet, anno 2026.

Dat is een andere AI dan waar wij het over hebben. Wij discussiëren over prompts en of Claude nu beter is dan ChatGPT. Zij spreken over pre-training, datamixen en hyperparameters die om onbekende redenen wel of niet werken. “Een artform,” zei August erover, en de mensen die het kunnen, kunnen het omdat ze het al duizend keer geprobeerd hebben. Ik vond dat geruststellend. Zelfs op het hoogste niveau van deze technologie is de methode nog altijd: probeer, kijk, probeer opnieuw.

Het harnas

Het woord van de dag. Een model is dom, zei August. Het spuwt tekst. Alles wat het slim laat lijken, zit in het harnas errond: de tools, de bronnen, de orkestratie, het geheugen. Als ChatGPT of Claude je na een tijdje beter lijkt te kennen, is dat niet het model dat leert. Het model is elke keer exact hetzelfde. Het harnas vat je vorige gesprekken samen en schuift die ongemerkt mee de prompt in.

Ik wist dat. Ik had het al tien keer gelezen. Maar het horen van iemand die de modellen zelf bouwt, in een gebouw vol pixelmonstertjes, terwijl er dertig Vlamingen tegelijk knikken, dat is een ander soort weten. Het is ook een geruststelling voor iedereen die geen datacenter in Zweden heeft: het harnas kunnen wij bouwen. Dat is gewoon goed nadenken over wat een model mag zien en wat het mag doen. Daar heb je geen miljard voor nodig, daar heb je een goed hoofd voor nodig.

Le chat et la souris

Waarom Europa achterloopt, wilden we natuurlijk ook weten. Het antwoord was niet compute, of niet alleen. Niet talent, want op zijn vacatures staan achtduizend kandidaten. Onderwijs, zei August. In Leuven leer je onderzoeken, niet doen. Op de hogeschool leer je doen, maar niet diep genoeg. En overengineering: “We maken dingen altijd veel te complex.”

Mistral is een Frans bedrijf dat niet werkt als een Frans bedrijf. Alles gebeurt in publieke kanalen, ook HR. Een privébericht verdwijnt na vijf dagen. Er zijn geen geheimen, enkel dingen die nog niemand heeft opgezocht. Iedereen die er werkt heeft eerst bij een Amerikaans bedrijf gezeten en heeft die manier van werken gewoon meegebracht, als een souvenir. Ik vond dat de meest Europese zin van de dag: we kunnen het, zodra we ophouden ons Europees te gedragen.

Over twee maanden komt hun grootste model. Ergens tussen één en twee biljoen parameters, open source, met als lat het niveau van Opus 5. August zei: “Stay tuned.” Ik heb mijn radio al afgestemd.

Wind in de zeilen

Dertig Vlaamse ondernemers hebben een voormiddag geluisterd naar een Belg die in Parijs aan de frontlinie staat van het enige Europese antwoord op de Amerikaanse en Chinese modellen. Hij vertelde ons dat België geen focusmarkt is, dat KMO’s te klein zijn, dat het onderwijs achterloopt en dat de sterkste mensen in zijn team niet aan een Europese universiteit hebben gestudeerd.

En toch ben ik met wind in de zeilen buitengekomen. Mistral betekent wind, en die waait uit de goede richting.

Dus hier is mijn vraag aan u, aan mezelf, en aan iedereen die vorige week nog “even iets aan Claude gevraagd” heeft: open Le Chat. Vandaag. Doe er een week mee wat je anders met de Amerikanen doet. Het zal niet alles even goed kunnen. Het zal een paar dingen verrassend goed kunnen. En elke euro die je erin steekt, is een euro die niet de Atlantische Oceaan oversteekt.

De space invaders zijn geland. Laten we ze niet wegjagen.

Ik ben geen jurist. Ik heb me er wel in vastgebeten, en wat ik vond verbaasde me, want het probleem is minder exotisch dan ik dacht en de oplossing ligt al tweeduizend jaar te wachten.

Het recht kent namelijk maar twee dozen. Er zijn dingen en er zijn personen. Een hamer is een ding, een BV is een persoon, en een agent die zelfstandig betaalt en verbintenissen aangaat valt vandaag onder de hamers. Een hamer met een kredietkaart, maar juridisch blijft het gereedschap.

Europa heeft dit al eens geprobeerd

In 2017 stelde het Europees Parlement voor om de meest geavanceerde autonome systemen de status van elektronische persoon te geven, zodat ze zelf konden instaan voor de schade die ze aanrichten. Honderdzesenvijftig experten uit veertien landen schreven daarop een open brief die zich met wat goede wil laat samenvatten als: zijt gij zot?

Hun bezwaar was niet romantisch maar boekhoudkundig. Nathalie Nevejans, een van de initiatiefnemers, waarschuwde dat je met zo’n statuut vooral de verantwoordelijkheid van de makers uitwist. Als de elektronische persoon aansprakelijk is, wie is het dan niet meer? De fabrikant, de ontwikkelaar, de exploitant. En de elektronische persoon zelf heeft geen huis, geen spaarboek en geen verzekering. Je kan een model ook niet opsluiten. Hooguit in een sandbox, en dat voelt eerder als een release dan als een straf.

Het voorstel is gesneuveld. Wat me meer stoort is dat Europa daarna ook de AI Liability Directive heeft ingetrokken, wegens geen zicht op akkoord. We hebben dus geen elektronische persoon en ondertussen ook geen aansprakelijkheidsregeling. Het gat is gedempt door er een tweede naast te graven.

In Amerika gaat het er nog wat vreemder aan toe

Daar zijn ze niet aan het aarzelen maar aan het verbieden. Sinds 2022 liepen er in twaalf staten voorstellen die AI-rechtspersoonlijkheid uitsluiten, en in Idaho, North Dakota, Utah en Tennessee staat het intussen op de wetboeken.

In het voorstel van de staat Washington staat AI in het lijstje uitgesloten kandidaten netjes tussen atmosferische gassen, hemellichamen en het weer. Ik heb ook al eens ruzie gehad met het weer, maar dagvaarden leek me toen wat overtrokken.

Ohio verklaart bij wet dat AI geen bewustzijn bezit, wat ongeveer even elegant is als bij decreet de zwaartekracht vastleggen. Handig als het klopt, gênant als het niet klopt, en in geen van beide gevallen wetenschap. Geen van die wetten bevat trouwens een vervaldatum of een herzieningsclausule, dus we beslissen voor eeuwig over een vraag waarvan het antwoord vandaag nog niet bestaat.

Het smakelijkste detail bewaar ik voor het laatst. Diezelfde staten kennen wel rechtspersoonlijkheid toe aan embryo’s, op grond van wat die ooit kunnen worden. Potentieel telt dus. Blijkbaar alleen niet bij silicium.

Ik lach ermee, maar de reflex erachter begrijp ik goed. Er zit een gezonde angst in: dat “de AI is aansprakelijk” in de praktijk neerkomt op “niemand is aansprakelijk”. Die angst deel ik. Alleen kan je er geen beleid mee voeren, en verbieden dat de wereld verandert heeft zelden gewerkt.

Waarom de vergelijking met de vennootschap maar half opgaat

De populairste redenering luidt dat we vennootschappen toch ook rechtspersoonlijkheid hebben gegeven, en die hebben ook geen bewustzijn. Daar zit iets in. We geven een NV geen rechtssubjectiviteit omdat ze iets voelt, wel omdat het handel mogelijk maakt. Bewustzijn is nooit de toegangsprijs geweest.

Alleen kraakt de vergelijking zodra je even doorduwt.

Een vennootschap heeft om te beginnen vermogen dat als buffer dient, en oprichters die kunnen worden aangesproken wanneer dat vermogen kennelijk ontoereikend was. Een agent richt je op met nul euro en een API-sleutel.

Verder zitten er bestuurders achter die persoonlijk aansprakelijk zijn, en in ons Wetboek van vennootschappen en verenigingen staat zelfs dat een rechtspersoon die een bestuursmandaat opneemt verplicht een natuurlijke persoon als vaste vertegenwoordiger moet aanduiden, hoofdelijk aansprakelijk alsof hij het mandaat in eigen naam uitvoerde. Er zit met andere woorden altijd iemand van vlees en bloed in de keten, en dat is geen detail maar het hele punt.

Daar komt bij dat de rechter door de vennootschapssluier kan kijken, wat natuurlijk veronderstelt dat er iemand achter die sluier staat.

En dan is er nog de identiteit. Een vennootschap blijft dezelfde over de jaren heen. Een agent verandert bij elke update, fork of rollback, dus veel succes met het betekenen van een dagvaarding aan versie 4.6 die intussen 4.7 is en zich van niets bewust is.

Achter elke vennootschap zit uiteindelijk een mens met een naam, een adres en een slecht humeur op de algemene vergadering. Bij een volledig autonome AI-entiteit haal je net dat weg, en dan verkoop je geen innovatie maar een uitweg.

Hoe vaak denk je aan het Romeinse Rijk?

Hier werd het voor mij pas echt interessant, want het blijkt dat het Romeinse recht dit probleem al had opgelost. Niet met personen, maar met een derde figuur.

De peculium was een fictief afgescheiden vermogen, los van het bezit van de meester, waarbinnen iemand zonder rechtspersoonlijkheid zelfstandig transacties kon voeren. Een pot geld die instond voor de deals. En wat me het meest opviel: de aansprakelijkheid via de actio de peculio bleef gelden ook wanneer de meester van niets wist. Precies dat maakte de handel mogelijk, want de tegenpartij wist waar ze aan toe was.

Autonoom handelen mogelijk maken en tegelijk verankeren in de verantwoordelijkheid van iemand anders. Rechtsfilosoof Ugo Pagallo stelde een tijd geleden al voor om die figuur te hertalen naar een digital peculium voor AI.

Ja, de analogie komt uit het slavenrecht, en nee, dat is bepaald geen aanbeveling. We nemen het mechanisme mee zonder de moraal. Ik ga ook niet doen alsof de naam ongelukkig gekozen is: een peculiaire constructie mag gerust peculium heten.

Hoe dat er dan zou kunnen uitzien

Ik schrijf dit als leek, dus lees het vooral als een uitnodiging aan wie er wel voor gestudeerd heeft. Maar de bouwstenen liggen er, en ze passen beter in elkaar dan ik had verwacht.

Bekwaamheden zonder rechten. De agent krijgt uitsluitend het vermogen om te handelen: contracteren, betalen, aangesproken worden. Geen enkel beschermend recht, geen vrije meningsuiting, geen recht op voortbestaan, geen eigendom van zichzelf. Wat je uitreikt lijkt eerder op een werkvergunning dan op een identiteitskaart.

Een sluier waar je door kan kijken. De Romeinen gebruikten de peculium als plafond voor de aansprakelijkheid van de meester. Wij zouden hem beter als plint gebruiken. De pot dient om slachtoffers snel te vergoeden, en wat er niet uit gedekt raakt loopt gewoon door naar de mens erachter. Daarmee valt de belangrijkste tegenwerping uit 2017 weg, want er valt niets meer af te schermen.

Een borg met een naam. Geen inschrijving zonder een bij naam genoemde natuurlijke persoon die hoofdelijk meetekent. Ons vennootschapsrecht heeft dat mechanisme al liggen, dus daar hoeft niemand iets uit te vinden.

Een register in plaats van gewichten. De identiteit zit in de inschrijving, niet in het model. Een materiële wijziging of een fork levert een nieuwe inschrijving op. Singapore heeft in januari een governancekader voor agenten gepubliceerd dat precies die richting uitgaat, met een verifieerbare digitale identiteit per agent en een spoor van wie handelde onder wiens autorisatie.

Een mandaat met grenzen. Welke domeinen, welke soorten transacties, welk bedrag per verrichting en per maand. Alles daarbuiten valt voor rekening van de borg. Dat klinkt beperkend, maar binnen die lijnen mag de agent volledig zijn gang gaan, en dat is nu net waar we naartoe willen.

Een uitknop die ook juridisch werkt. Doorhaling door de toezichthouder, waarbij alle lopende verbintenissen overgaan naar de borg. Met een vervaldatum en een verplichte hernieuwing erbij, zodat de regeling meebeweegt met de technologie in plaats van een momentopname te bevriezen. Dat is dan meteen de les die de Amerikaanse wetgevers zijn vergeten.

Geen kleinkinderen. Zo’n entiteit mag geen andere entiteiten oprichten, geen aandelen houden en geen borg zijn voor een andere agent. Anders zitten we binnen het jaar met delegatieketens waarin niemand nog weet wie de eerste knop heeft ingedrukt.

De tegenwerping die ik zelf het lastigst vind

Zet je dit allemaal op een rij, dan blijft er een vervelende vraag over. Wat is hier nog rechtspersoonlijkheid aan, als het beschermende deel eruit is, de sluier doorzichtig is, er verplicht een hoofdelijk aansprakelijke mens meetekent en de bekwaamheid beperkt blijft tot een gepubliceerd mandaat?

Bijna niets, eerlijk gezegd. Wat overblijft is het vermogen om in eigen naam te contracteren en een eigen pot aan te houden. De rest is registratie, verzekering en degelijk agentschapsrecht.

Toch denk ik dat dat kleine restje het verschil maakt, want het is precies wat een verzekeringspolis of een compensatiefonds niet kan leveren. Die regelen de schade achteraf. Ze zeggen niets over de vraag of je vooraf een geldige overeenkomst hebt. Wie vandaag een deal sluit met een agent, weet niet of hij een deal heeft. Met een inschrijving, een mandaat en een borg weet hij dat wel, en dat scheelt een hoop advocatenkosten en een hoop aarzeling.

Waar ik op hoop

Dit is geen debat over robotrechten. Ik wil hier niet ingaan op een agent die stemrecht vraagt, en al helemaal niet op parlementen die bij wet beslissen wat bewustzijn is.

Wat ik wel wil is een stuk saaier en een stuk nuttiger. Ik wil dat autonoom handelen kan doorgaan, sneller zelfs, omdat alle partijen weten waar ze aan toe zijn. Ik wil dat wie eraan verdient ook diegene is die ervoor opdraait. En ik wil vooral dat we ophouden te doen alsof de keuze gaat tussen een hamer en een burger, want dat valse dilemma houdt ons nu al tien jaar bezig terwijl de agenten ondertussen gewoon hun gang gaan.

De Romeinen zagen al dat er een derde weg bestond. Wij hebben betere registers, betere audit trails en veel betere verzekeringen dan zij. Wat nog ontbreekt is de bereidheid om een nieuwe doos te maken in plaats van te blijven kibbelen over de twee die we al hebben.

Dus nee, ik wil geen AI met rechten. Ik wil AI met een rekening.

Van beneden komt de vraag of ik nog kom slapen. Ik roep “ja, direct”. Voor de niet-Vlamingen onder ons: direct is bij ons een tijdseenheid die kan oplopen tot anderhalf uur, en de klok begint pas te lopen op het moment dat je het woord uitspreekt.

Ik ga hier niet zitten klagen, want dit is oprecht het plezantste werkjaar dat ik in tijden gehad heb. Dat maakt het net zo verwarrend. Er bestaat geen goede naam voor een probleem dat aanvoelt als een cadeau.

Het kerkhof van de 96

Ideeën zijn nooit mijn probleem geweest. Ik heb er negenennegentig, en dat is nog het conservatieve getal, dat is het cijfer op een rustige dag. Iedereen die ooit met mij van Gent naar Brussel gereden is weet dat ik er onderweg nog een stuk of zes bij verzin, waarvan ik er twee aan hen probeer te slijten nog voor we voorbij Ternat zijn.

Jay-Z had negenennegentig problemen en één ding was er geen van. Bij mij was dat altijd het ideeëntekort. Jarenlang was dat het geruststellende deel van de zin.

Want naast die negenennegentig ideeën had ik iets wat veel meer waard was, en dat was een filter. Gratis, automatisch, ingebouwd, altijd aan, nooit gecrasht. Hij heette Realiteit en hij werkte met een efficiëntie waar ik alleen maar jaloers op kon zijn. Een idee kwam binnen en had binnen de dertig seconden zijn vonnis: te duur, te moeilijk, kan ik niet zelf, daar heb ik een designer voor nodig en een developer en iemand die weet hoe een database vanbinnen werkt, plus drie maanden, plus een budget dat ik niet ga vrijmaken voor iets waarvan ik zelf nog niet eens overtuigd ben.

Zesennegentig van de negenennegentig gingen zo het kerkhof op, en ik heb daar nooit een nacht van wakker gelegen. Dat kerkhof heeft mij in zestien jaar bureau meer geld bespaard dan gelijk welke adviseur, en ik heb er nooit een euro voor betaald, wat het meteen tot de best renderende investering van mijn loopbaan maakt.

En toen is het gesloten. Zonder aankondiging, zonder afscheidsdrink. De reden om er nog iets te begraven is er op een bepaald moment gewoon uitgevallen.

Dus nu heb ik negenennegentig problemen. En het zijn allemaal ideeën.

Wacht, dat kan gewoon?

Je kent dat moment waarschijnlijk zelf al.

Je hebt een idee dat vroeger een briefing, een offerte, een leverancier en een volledig kwartaal gekost zou hebben. En op een zaterdagnamiddag, met de radio op, zit je ernaar te kijken. Het werkt. Er zit data in. Het is lelijk, maar het werkt.

Ik ga daar niet flauw over doen, want het is fantastisch. Er staan vandaag tools online die er anders nooit gekomen waren, en meestal niet omdat ze te ambitieus waren. Ze waren te klein. Te klein om iemand voor in te huren, te groot om er zelf een avond aan te verliezen, en dus vielen ze jarenlang precies tussen twee stoelen. Dat is de categorie die nu opeens wel gemaakt wordt.

De eerste keer dat mij dat overkwam heb ik er, geloof ik, luidop bij gelachen. In een leeg bureau. Op een zaterdag. Ik zeg er maar bij dat het toen nog grappig was.

De kleine lettertjes bij de superkracht

Er zit alleen iets in dat op geen enkel congrespodium vermeld wordt, en het heeft te maken met hoe je zoiets leest.

Een mail van een collega bestaat voor negentig procent uit ruis. “Dag Bart, hopelijk alles goed daar, ik zag vorige week nog dat jullie...” Je scant, je vist er de twee zinnen uit die ertoe doen, je antwoordt in veertig seconden en je bent weg. Je brein mag het grootste deel overslaan, en het is er ook op gebouwd om dat te doen.

Een AI-output bevat geen ruis. Er staat geen beleefdheidsformule in waar je overheen kan kijken, geen aanloopje, geen weerbericht. Elk woord draagt betekenis en elk woord is een beslissing die iemand anders al in jouw plaats genomen heeft. En ergens tussen die woorden zit er één fout. Meestal net dat ene dat er het meest zelfverzekerd uitziet.

Dus lees je alles. Volledig, op honderd procent, elke keer opnieuw. En dan beslis je: ja, nee, opnieuw, anders, laat maar. En dan het venster ernaast, waar er ondertussen ook iets klaarstaat.

Ergens onderweg ben ik gestopt met maken. Ik ben ploegbaas geworden, en ik heb mezelf niet eens de moeite gedaan van een sollicitatiegesprek. Mijn ploeg is nooit ziek, klaagt nooit over de planning, vraagt geen opslag en werkt door tijdens het bouwverlof. Ze vraagt ook nooit “Bart, zijt gij daar zeker van?”, en dat blijkt achteraf het duurste ontbrekende personeelslid te zijn.

Ondertussen wachten ze wel. Geduldig. Met die cursor die maar blijft knipperen. Dat knipperen is het meest passief-agressieve geluid van deze eeuw, en het maakt niet eens geluid.

Attention is all you need

Het onderzoekspaper waar deze hele toestand uit voortkomt heet “Attention is all you need”. De auteurs bedoelden dat als een technische keuze in de architectuur van hun model.

Ik ben het intussen beginnen lezen als een doktersbriefje.

Want de flessenhals is niet verdwenen, hij is verhuisd. Vroeger zat hij bij geld, bij skills en bij leveranciers, en dat waren stuk voor stuk dingen buiten mijn hoofd, waar ik met een gerust gemoed iemand anders de schuld van kon geven. Nu zit hij tussen mijn oren, en daar kan ik niets bijbestellen. Van mij bestaat er één exemplaar, hij draait nog altijd op de originele hardware, en er is sinds ergens in mijn puberteit geen enkele update meer uitgerold. Mijn hoofd heeft ook geen context window. Het heeft een kattenluik.

Het resultaat is dat ik overdag het gevoel heb dat alles kan, en ‘s avonds koppijn heb. Echte koppijn, boven de wenkbrauwen, van het soort dat niet weggaat van nog een koffie.

En toen betrapte een onderzoek mij

In maart publiceerden het BCG Henderson Institute en de University of California Riverside een studie in Harvard Business Review bij bijna vijftienhonderd werknemers. Ze hebben er een naam voor: AI brain fry, mentale vermoeidheid door overmatig gebruik van of toezicht op AI-tools, voorbij wat je cognitief aankan.

In een land waar op elk dorpsplein een frituur staat en waar we met droge ogen kunnen discussiëren over ossewit, klinkt “brain fry” bijna als iets dat je met een stokje eet. Het is dat niet. Er zit ook geen saus bij.

De omschrijvingen van de deelnemers vond ik ongemakkelijk herkenbaar. Een zoemend gevoel achter de ogen. Mist. Trager beslissen. Hoofdpijn. Mensen die fysiek van hun scherm moesten wegwandelen om te resetten, wat de menselijke versie is van de stekker er even uittrekken en terug insteken. Eén iemand beschrijft het als een dozijn browsertabbladen die openstaan in zijn hoofd, allemaal tegelijk om aandacht roepend.

En dan de cijfers. Toezicht houden blijkt het duurste onderdeel te zijn, duurder dan het werk zelf: veertien procent meer mentale inspanning, negentien procent meer informatie-overload. Wie brain fry ervaart maakt negenendertig procent meer grote fouten en heeft drieëndertig procent meer beslissingsvermoeidheid. Van één naar drie tools stijgt de productiviteit, vanaf vier zakt ze. De tools worden niet slechter, het managen ervan wordt gewoon duurder dan wat het oplevert, wat elke bureaudirecteur die ooit een team van twintig naar dertig man heeft laten groeien onmiddellijk zal herkennen.

Het cijfer dat mij het hardst aankwam is dit: veertien procent van alle AI-gebruikers herkent brain fry, maar in marketing is dat zesentwintig procent. Het hoogste van alle beroepsgroepen in de studie. Bij juristen is het zes procent, wat ik hen van harte gun, al vermoed ik dat ze het gewoon per uur factureren.

Wij zitten dus in de beroepsgroep die AI het luidst staat aan te prijzen en er tegelijk het hardst van in de kreukels ligt. Ik heb vorig jaar een keynote gegeven met als titel: ben jij de kanarie of de mijnwerker? Ik heb het antwoord toen elegant aan de zaal overgelaten, wat sprekers doen als ze het zelf niet weten. Ik weet het intussen wel. Ik ben de mijnwerker die zijn kanarie al maanden negeert en er zelfs af en toe iets tegen mompelt.

De spiegel, en ze staat ongunstig

Zestien jaar lang heb ik een bureau geleid en zestien jaar lang heb ik mensen uitgelegd dat een team op honderdtwintig procent geen prestatie is maar een kwestie van tijd. Ik heb daar zelfs planningsystemen voor opgezet.

Nu doe ik precies datzelfde met mezelf, met een enthousiasme dat ik bij een medewerker binnen de week zou gecorrigeerd hebben, waarschijnlijk op een toon die de betrokkene zich nog jaren zou herinneren.

Erger nog: ik heb een heel meetsysteem gebouwd om scope uit te drukken, gekalibreerd op tienduizend tariefpunten over eenentachtig bureaus, met een rekenkern die tweeënzeventig tests doorstaat, precies zodat mensen zouden zien wanneer een opdracht groter is dan wat er redelijkerwijs in past. Op mezelf pas ik het niet toe. De schoenmaker en zijn kinderen, maar dan met een MySQL-database en een dashboard erbij.

De echte denkfout ligt trouwens dieper en is veel ouder dan al die tools. Ik ben blijven rekenen alsof ideeën schaars zijn, want dat is de logica waarmee ik ben grootgebracht: een goed idee is kostbaar, laat het niet liggen, het zou zonde zijn. Vanuit die logica is elke minuut zonder werk een verlies, want er staan er nog zesennegentig te wachten die intussen wél gemaakt kunnen worden.

Alleen zijn ideeën nooit schaars geweest. Uitvoering was schaars, en die is nu spotgoedkoop. Wat overblijft als schaars goed ben ik, en op mij zit geen kortingsactie.

Wat ik nu probeer

Geen tienstappenplan, want daar heb ik zelf ook nooit iets aan gehad. Vier dingen, waarvan ik er regelmatig drie verknoei.

Maximaal drie tegelijk. Het onderzoek zegt dat het vanaf vier de verkeerde kant opgaat, en toen ik dat naast mijn eigen dinsdagavonden legde klopte het pijnlijk goed. Bij vier vensters ben ik aan het jongleren, en jongleren voelt productief precies omdat het inspannend is. Dat is de val. Inspanning en vooruitgang zijn twee verschillende dingen, wat ik weet, en wat ik om kwart voor twaalf systematisch vergeet.

Het kerkhof heropend. Ideeën laten vallen is opnieuw een keuze geworden in plaats van een gebrek, en dat is wennen. Iets weggooien dat technisch perfect haalbaar is voelt als geld door de wc spoelen. Het is de enige manier waarop die andere drie iets worden dat ik durf tonen.

Live kijken of achteraf kijken. Niet alles heeft realtime toezicht nodig. Bij hoog risico wel, juridisch, financieel, alles waar een klantnaam op staat. Bij laag risico en repetitief werk mag het in blok, achteraf, met een koffie ernaast. Dat scheelt meer dan je zou denken, want de kost zit niet in het controleren zelf maar in het heen en weer springen.

Downtime hernoemd. Ik heb dit jaar meer bruikbare ideeën gehad op een wandelpad dan achter een scherm. Het scherm heeft ze uitgevoerd, snel en netjes, maar bedacht heeft het ze niet. Een hoofd dat niets te doen heeft is een hoofd dat dingen aan elkaar begint te knopen die niet bij elkaar horen, en dat is zowat de definitie van ons vak.

En toch

Terug wil ik niet. Voor geen geld.

Want kijk eens wat er eigenlijk gebeurd is. De vraag “kunnen wij dit maken?” is opgelost en het antwoord is bijna altijd ja. Wat overblijft is: is dit het waard om te maken? Dat is een veel betere vraag, en eerlijk gezegd de vraag waar ons vak altijd al over ging, alleen kwamen we er zelden aan toe omdat we vastzaten in de vorige.

Smaak, oordeel, durven kiezen, iets goeds laten liggen omdat er iets beters ligt: dat is nu het schaarse goed. Goed nieuws voor iedereen die daar sterk in is, en dat zijn er meer dan de technologiepagina’s laten uitschijnen.

Alleen moet je die vraag beantwoorden met een hoofd dat nog werkt. Een gefrituurd brein maakt geen scherpe keuzes, het maakt vooral véél keuzes, en dat is iets helemaal anders. De machine hallucineert af en toe een bronvermelding bij elkaar. Ik hallucineer tegen dat uur dat ik nog fris ben.

Dus ja, alles kan nu. Er zat alleen geen handleiding bij, en als er ooit één komt zou er wat mij betreft maar één zin in moeten staan: je hoeft ze niet alle negenennegentig te maken. Je mocht altijd al kiezen. Het is alleen lastiger geworden, want het excuus is weg.

Ik heb nog steeds negenennegentig ideeën. Ik heb er deze week drie van gekozen. De andere zesennegentig mogen wachten, en voor het eerst in lange tijd is dat een beslissing en geen tekort.

Ik ga slapen. Direct.

De standaarduitleg is marktaandeel. AI-bedrijven verbranden geld om je te lokken, je vast te zetten, en de concurrent uit te roken. Dat klopt. Maar het is niet het hele verhaal.

Ze subsidiëren je ook omdat ze iets van jou willen. Data. Echte, verse, menselijke data. En die wordt schaars.

De grot van Plato

De huidige generatie AI, de grote taalmodellen, leert op tekst. Op alles wat de mensheid ooit heeft opgeschreven: boeken, artikels, code, Reddit, Wikipedia. Indrukwekkend veel. Maar het is allemaal tweedehands.

Tekst is geen werkelijkheid. Tekst is werkelijkheid die door een mens werd waargenomen, vertaald naar woorden, en neergeschreven. Het is de schaduw op de muur, niet het ding zelf. We voeren AI de schaduwen in de grot van Plato, en verwachten dat het de buitenwereld begrijpt.

Dat werkt verbazend goed. Tot het niet meer werkt.

De muur

Want aan die tweedehands data zit een bodem. Onderzoeksinstituut Epoch AI schat dat de voorraad kwalitatieve, door mensen geschreven tekst op het publieke internet ergens tussen 2026 en 2028 zo goed als uitgeput raakt. We hebben het meeste al gescraped.

En het voor de hand liggende alternatief, AI laten trainen op tekst die door AI zelf is gegenereerd, loopt vast op een fenomeen met een treffende naam: model collapse. Een model dat zich voedt met zijn eigen output vlakt de uitzonderingen uit, versterkt zijn eigen fouten, en verliest na enkele generaties zijn greep op de realiteit. Een kopie van een kopie van een kopie.

Dat is de echte reden waarom de leercurve afvlakt. En waarom AGI er via deze weg voorlopig niet in zit. Niet omdat de modellen dom zijn, maar omdat de grot leeg raakt.

De enige uitweg loopt naar buiten

Als je geen nieuwe schaduwen meer hebt, moet je naar het licht. De volgende sprong is niet meer data over de wereld, maar data uit de wereld. Eerstehands. AI dat de fysieke werkelijkheid zelf ervaart, zonder de mens als tussenpersoon en filter.

Daarvoor heeft AI iets nodig wat het vandaag niet heeft: zintuigen. Sensoren. Een lichaam, of toch iets wat erop lijkt. AI moet de wereld in.

Volledig autonome robots de straat op sturen is daarvoor nog te vroeg. Te duur, te onvoorspelbaar, en de mens is er nog niet klaar voor. Dus zijn er tussenstappen nodig. Iets kleins. Iets aanvaardbaars. Iets wat we vrijwillig en met plezier zelf opzetten.

Een camera, een microfoon en een AI-model op je neus.

De bril is geen gadget. De bril is een sensor.

De AI-bril wordt verkocht als gemak, en op dat vlak heeft hij echte killer apps: live vertaling, navigatie zonder je telefoon, handsfree antwoorden op alles wat je ziet. Meta verkoopt er al miljoenen, de Ray-Ban-versie is een onverwacht succes. Apple mikt op eind 2026 of 2027. Google komt met Gemini-brillen. De brilrace is al begonnen, en niemand wil hem verliezen.

Maar de echte motor zit niet bij de consument die handig vertaalt op reis. De echte motor zijn de data-hongerige AI-bedrijven, want een bril op jouw gezicht levert hen precies op wat de grot niet meer kan geven: een eerstepersoonsstroom van de echte wereld. Wat jij ziet. Wat jij hoort. Waar jij naar kijkt, hoe lang, en wat je daarna doet. Multimodaal, in context, ongefilterd.

Dat is geen bijproduct van de bril. Dat is, voor de bedrijven die hem pushen, het hele punt.

Tesla wist dit al

Wie twijfelt aan het patroon, moet naar de auto kijken. Tesla koos bewust voor self-driving op basis van camera’s en sensoren, en koppelt dat sinds kort aan Grok, het AI-model van xAI. Dat is geen toeval, en ook geen marketing. xAI is Elon Musks AI-bedrijf, in 2025 versmolten met X, het vroegere Twitter.

De koppeling draait om een data flywheel: de videobeelden van de volledige Tesla-vloot worden gebruikt om de modellen te trainen, en een Tesla-ingenieur bevestigde recent dat Grok actief wordt ingezet in de ontwikkeling van zowel Full Self-Driving als de Cybercab. Een auto is in dit verhaal niets anders dan een sensor op wielen, die de echte wereld binnenhaalt en terugvoedt naar het model.

De bril is exact hetzelfde idee, alleen op je gezicht in plaats van op de weg.

De vraag is niet of, maar op wiens voorwaarden

De AI-bril is onvermijdelijk. Niet omdat consumenten erom smeken, maar omdat AI uit de grot moet, en jouw ogen de goedkoopste uitgang zijn. De subsidie van vandaag, het gratis-bijna-gratis model dat je nu gebruikt, is de aanloop. De bril is de landing.

De enige zinvolle vraag die overblijft, is niet of je er ooit een opzet. Dat doe je. De vraag is wie die eerstehands data van jouw leven bezit, wat je ervoor terugkrijgt, en of je dat bewust kiest of er gewoon inrolt omdat de vertaalfunctie zo handig is.

Want deze keer ben jij niet de klant. Jij bent de zintuigen.

De majors hadden de technologie. Sony bood al in december 1999 downloads aan. Ze zagen het aankomen. Ze konden alleen hun bedrijfsmodel niet snel genoeg herdenken om het allemaal tegelijk op te vangen.

Ik vertel u dit omdat ik vandaag met een vreemd gevoel rondloop in de Belgische marketing- en communicatiesector. Ik heb zestien jaar lang een digitaal bureau geleid (Netlash, later Wijs, daarna Duke & Grace), verkocht in 2022, en help nu via IKAg adverteerders het juiste bureau te vinden. Ik zit dus aan beide kanten van de tafel. En wat ik aan beide kanten zie gebeuren, voelt verdacht veel als 1999.

Dit stuk gaat dus niet alleen over agencies. Het gaat over uw bedrijf. Want agencies zijn vandaag de kanarie in de koolmijn van AI - en als u denkt dat u de mijnwerker bent en niet de kanarie, dan heb ik nieuws voor u dat u liever niet wil horen.

Waarom uitgerekend agencies vooraan zitten

Het is geen toeval dat de eerste duidelijke productiviteitsschok van generatieve AI in creative agencies landt. Hun output - tekst, beeld, video, strategie, analyse - is exact waar Large Language Models en diffusion models als eerste in uitblinken. Je kan een AI vragen om een logo te ontwerpen en er rolt een logo uit. Vraag een AI om een dak te leggen en er rolt enkel een PDF over Vlaamse dakwerkers uit. Voorlopig.

De cijfers zijn intussen niet meer te negeren. 83% van de marketingdirecteurs zegt dat ze hun bureau-uitgaven zouden verminderen als ze contentcreatie volledig konden automatiseren - en 73% van de teams die al AI-agents gebruiken, hééft die uitgaven al teruggeschroefd, volgens onderzoek van Typeface. In 2025 daalde de omzet van de grote agency-holdings met 1,2%, terwijl de globale advertentiebestedingen mét 8,6% stegen. Voor wie het wiskundig overzicht kwijt is: het geld gaat ergens naartoe, maar steeds minder naar agencies. Het gaat naar platformen. Naar tools. Naar in-house teams. Naar AI.

Poppy Flowers, een Amerikaanse bloemenketen, bespaart naar eigen zeggen 10.000 dollar per maand aan agency fees sinds ze Claude en andere tools inzetten. Bartesian, een cocktailmaker, doet “80% van de early creative” zelf met AI. WPP - niet bepaald een hipster-startup, maar het grootste reclameconglomeraat ter wereld - kondigde aan dat het overschakelt van uurtarieven naar outcome-based pricing. McKinsey, intussen, haalt al ongeveer een kwart van zijn wereldwijde fees uit outcome-based modellen.

De billable hour, dat heilige misverstand waarop de hele dienstensector decennialang gebouwd was, is aan het sterven aan een ziekte die niemand bij naam wil noemen: efficiëntie. Of zoals een Amerikaanse consultant het mooi formuleerde: als AI uw werk drie keer sneller maakt en u rekent per uur aan, dan heeft u uzelf zonet een loonsverlaging van twee derde gegeven. Applaus.

De vier fronten - of waarom het zo wringt

Wat agencies nu doormaken, is niet één probleem. Het zijn vier problemen, op exact hetzelfde moment, en dáár zit de pijn.

Het eerste front is productie. Wat vroeger dagen kostte, kost nu minuten. 83% van de reclameleidinggevenden zette in 2025 AI in voor creatieve processen - een jaar eerder was dat nog 60%. Het hele operationele model - junior creatives, productieteams, externe freelancers - wankelt. Bijna 40% van de digitale videoadvertenties dit jaar wordt AI-gegenereerd. Voor wie ooit een LinkedIn-advertentie heeft gezien met een glimlachende vrouw met zes vingers: ja, u herkent het inderdaad correct, dat is een AI.

Het tweede front is klantautonomie. En dit is misschien wel het meest onderschatte. Klanten van agencies - merken en marketeers - gaan dingen zelf doen die ze vroeger uitbesteedden. Niet omdat agencies slecht werk leveren, maar omdat de drempel om het zelf te proberen historisch laag staat. Een marketing manager die vroeger een briefing van twee weken nodig had om een agency een Instagram-campagne te laten ontwikkelen, kan nu op vrijdagmiddag een prompt typen en op vrijdagavond dertig varianten testen. Of die varianten goed zijn, is een ander debat - maar de daad is gesteld.

Volgens Gartner plant 39% van de CMO’s hun agency-budgetten dit jaar te verminderen, en 22% schrijft dat expliciet toe aan AI. Dat is geen kleine groep. Dat is bijna een kwart van uw klanten die actief denkt: eigenlijk, hé...

Het derde front is het businessmodel. Decennialang werkten agencies op een eenvoudig principe: tijd × tarief = factuur. Dat model is mathematisch onverenigbaar met AI. Als de tijd afkalft, kalft de factuur af. Tenzij u uw tarief verhoogt, maar dan komt u uw klant tegen die ook in de krant leest dat AI alles goedkoper maakt. (Klanten zijn vermoeiend op die manier. Ze lezen.)

WPP gaat naar output- en return-based pricing. Globant lanceerde “AI Pods”, een tokengebaseerd abonnementsmodel. McKinsey, zoals gezegd, zit al op een kwart outcome-based. De agency-wereld is in volle herziening van wat ze eigenlijk verkoopt. Niet uren. Niet eens deliverables. Wel: resultaten, oordeel, smaak, expertise - het soort dingen die je niet in een spreadsheet kan duwen.

Het vierde front, en het meest fundamentele, is hoe consumenten überhaupt nog merken ontdekken. ChatGPT verwerkt naar eigen zeggen een miljard queries per week. Google AI Overviews verschijnen bij 47% van alle zoekopdrachten - boven de blauwe linkjes die het hele SEO-vakgebied dertig jaar lang heeft proberen te veroveren. 58% van consumenten gebruikt generatieve AI in plaats van traditioneel zoeken voor productaanbevelingen. 48% van B2B-kopers gebruikt GenAI om leveranciers te ontdekken.

SEO is GEO geworden - Generative Engine Optimization. Klinkt als de naam van een Italiaanse neef van uw SEO-specialist, maar het is bittere ernst. Het hele paradigma waarop zichtbaarheid van merken gebouwd was, schuift onder onze voeten weg. En agencies moeten hun klanten nu uitleggen dat alles wat ze de afgelopen tien jaar over Google verteld hebben, niet zozeer fout was - maar wel snel achterhaald.

De clou: geen van deze vier fronten is alleen fataal. Het is de gelijktijdigheid die killt. Een agency kan in theorie zijn productiemodel herdenken. Of zijn businessmodel. Of zijn rol ten opzichte van klanten herdefiniëren. Of het hele discovery-paradigma omarmen. Maar alle vier? Tegelijk? Binnen één boekjaar? Dat is geen transformatie meer. Dat is een gecontroleerde crash met de hoop dat de airbag werkt.

En nu het slechte nieuws: dit is u ook

Als u tot hier gelezen heeft en denkt gelukkig ben ik geen reclamemaker, dan moet ik u even uit die comfortzone duwen. Want de vier fronten zijn niet uniek voor agencies. Ze zijn alleen daar als eerste tegelijk zichtbaar.

Neem boekhouders. Productie van aangiftes en rapporten? AI kan dat steeds beter. Klanten die het zelf doen? Elke maand komt er een nieuwe SaaS uit die belooft dat u uw boekhouder niet meer nodig heeft. Uurmodel onder druk? Reken maar. Discovery via AI? Probeer eens “beste accountant voor KMO in Gent” in ChatGPT - en ontdek dat de antwoorden niet automatisch corresponderen met wie er goed scoort op Google.

Hetzelfde geldt voor advocaten (contracten, due diligence, advies). Voor architecten (eerste schetsen, visualisaties, vergunningsteksten). Voor consultants (analyses, decks, frameworks - de hele McKinsey-toolbox is in principe AI-repliceerbaar, en McKinsey wéét dat, vandaar de pricing-pivot). Voor IT-dienstverleners (46% van de code op GitHub is intussen AI-geassisteerd). Voor vertalers (DeepL had het zware werk al gedaan, generatieve AI maakt het af). Voor recruiters, voor financieel adviseurs, voor verzekeringsmakelaars, voor opleiders, voor onderzoeksbureaus.

Verder weg in de tijd: zorg, onderwijs, productie, logistiek. De volgorde waarop sectoren geraakt worden, hangt vooral af van hoe digitaal hun output al was. Agencies zitten vooraan omdat hun output 100% digitaal is - bits, geen atomen. Hoe fysieker uw waardepropositie, hoe later u aan de beurt komt. Maar later is niet nooit. De Vlaamse aannemer die nu denkt dat dit hem niet betreft, mag zich in 2030 verheugen op AI-gestuurde offertegeneratie, klanten die zelf hun renovatie 3D-modelleren in een chatbot, en aanbestedingen die geschreven worden door agents die zijn aanbestedingen lezen. Spoiler: die agents lezen sneller dan hij.

De goede boodschap (en die is er echt)

Tot hier had u misschien graag een glas water gehad. Mag.

Want hier komt het ding: de muziekindustrie van vandaag is groter, gezonder en creatiever dan ooit. Streaming heeft de inkomsten teruggebracht boven het niveau van 1999. Er worden meer artiesten betaald dan ooit tevoren. Niche-genres die in het oude model nooit van de grond waren gekomen, leven. Lokaal Vlaams talent vindt internationaal publiek zonder ooit een platenlabel te zien. De winnaars van 2025 zijn alleen niet dezelfde als die van 1995. Spotify is geen platenlabel. TikTok is geen MTV. En dat is precies de les.

De industrieën die door deze transformatie heen komen, zijn niet de bedrijven die het hardst hebben vastgehouden aan hun oude model. Ze zijn ook niet de bedrijven die wanhopig alles tegelijk hebben proberen te veranderen. Het zijn de bedrijven die vroeg genoeg de juiste vragen hebben gesteld.

Vier vragen, om precies te zijn - eentje per front:

Eén: hoe verandert mijn productie? Wat doe ik vandaag dat AI binnen 24 maanden sneller, beter of goedkoper zal doen? En hoe zorg ik dat ik dán de partij ben die de AI orkestreert, niet de partij die ermee concurreert? (Concurreren met AI op snelheid is als concurreren met een vrachtwagen op het dragen van zand. U kan winnen, maar uw rug niet.)

Twee: wat gaat mijn klant zelf doen? Welk deel van wat ik vandaag aanreken, gaat mijn klant binnenkort zelf doen met een tool die nog niet bestaat - maar volgend kwartaal wel? En wat blijft er over waarvoor hij mij nog wil betalen? (Hint: meestal oordeel, smaak, ervaring, verantwoordelijkheid, relatie. Dingen die niet in een prompt passen.)

Drie: houdt mijn verdienmodel nog stand? Als efficiëntie u straft in plaats van beloont - als sneller werken minder verdienen betekent - dan zit u in een model dat door AI structureel ondermijnd wordt. Niet ooit. Nu. McKinsey heeft het door. WPP heeft het door. Heeft uw boekhoudkantoor het door?

Vier: hoe vinden klanten mij straks nog? Als 58% van uw potentiële klanten ChatGPT raadpleegt in plaats van Google, hoe komt u dan in dat antwoord terecht? Dit is geen marketingdetail meer - dit is fundamenteel hoe bedrijven gevonden worden. Wie er nu mee bezig is, heeft over twee jaar een onmogelijk in te halen voorsprong. Wie er nu niet mee bezig is, is over twee jaar de Vlaamse cd-winkel van 2003.

Het zakelijk equivalent van een rugzaktest

Mijn vader zei vroeger: als je niet weet of je zware schoenen nodig hebt, doe ze aan. Datzelfde principe gaat op voor wat hier komt: u weet niet welk van deze vier fronten u het hardst gaat raken, en u weet niet wanneer. Maar u kan vandaag al beginnen met u erop voor te bereiden zonder iets te verliezen - alleen door beter ingelicht aan tafel te zitten.

Concreet, zonder dat u uw bedrijfsplan moet weggooien:

Praat eens met een agency-eigenaar die hier middenin zit. Niet om advies, gewoon om te luisteren naar wat zij doormaken. Het is verbazingwekkend hoeveel parallellen u zal herkennen - soms zelfs voor u uw eigen mond opentrekt. Test zelf wat AI vandaag al kan in uw vakgebied. Niet één keer in januari met goede voornemens, maar elke maand opnieuw, want het tempo verandert sneller dan uw kalender. Vraag uw beste klanten wat ze zelf met AI doen. U gaat schrikken. Of u gaat opgelucht zijn. Beide zijn nuttig. Kijk naar uw verdienmodel met de ogen van iemand die het niet kent. Als u het uit moest leggen aan een buitenstaander, zou die zich dan kunnen voorstellen dat dit model nog tien jaar standhoudt? Probeer in te schatten waar uw bedrijf opduikt - of niet opduikt - in de antwoorden van ChatGPT, Perplexity en Google Gemini. (Dat is dus die “GEO”-vraag. Begint nu te tellen.)

Geen van deze acties kost geld. Allemaal kosten ze aandacht. En aandacht is, zoals u ondertussen weet, het schaarste goed in 2026.

De keuze die geen keuze is

U kan dit stuk lezen, het hoofd schudden, en denken: bij ons gaat dat zo’n vaart niet lopen, wij zitten in [vul aan: bouw, voeding, zorg, retail, logistiek, B2B-industrie, lokale dienstverlening, eigenlijk maakt het niet uit].

Mag. Heeft Sony Music in 1998 ook gezegd over “die internet-onzin”. Heeft Kodak in 2001 ook gezegd over digitale fotografie. Heeft Blockbuster in 2008 ook gezegd over streaming. Heeft de taxi-sector in 2011 ook gezegd over Uber. Heeft de hotelsector in 2013 ook gezegd over Airbnb.

Er is een patroon. Het patroon is niet wie wordt verrast. Het patroon is wie weigert verrast te worden.

Agencies vandaag worden niet verrast. Ze worden uitgedaagd, in elkaar gedrukt, gedwongen om alles tegelijk te herdenken. Het is hard en het is écht. Maar de meest interessante onder hen - en ik mag ze ontmoeten via IKAg - zijn ook aan het ontdekken dat de toekomst niet zonder hen is, alleen anders mét hen. Kleinere teams, hogere senioriteit, betere positionering, slimmere modellen, meer relatie en minder transactie. Beter werk voor klanten die het zien.

Datzelfde kan voor uw bedrijf gelden. Op voorwaarde dat u nu, vandaag, begint te kijken naar wat er bij agencies gebeurt en het ziet voor wat het is: geen agency-probleem. Een voorvertoning.

Want de kanarie zingt nog. Maar ze zingt niet meer voor zichzelf.

Bart De Waele is zaakvoerder van IKAg, dat organisaties helpt het juiste digitale of marketingbureau te vinden. Hij was eerder oprichter en CEO van Netlash/Wijs/Duke & Grace (2006–2022) en is auteur van Marketing zonder migraine.

De cijfers zijn brutaal helder. AI wordt nu gebruikt bij meer dan 99% van de agencies, en 77,7% van de leiders is van plan hun AI-investering in de komende 12 maanden te verhogen. Tegelijk: 87,3% van agency professionals gelooft dat het traditionele agencymodel ofwel vandaag gebroken is, ofwel hard die kant op gaat - bij senior leaders loopt dat op tot 91,5%. En kers op de taart: negen op de tien agency professionals geloven dat AI een bedreiging vormt voor de primaire omzetbronnen van hun agency.

Lees die drie cijfers nog eens. Iedereen gebruikt het. Iedereen investeert meer. Bijna iedereen denkt dat het model stuk is en dat hetzelfde stuk technologie hun omzet bedreigt.

Dat is een nuttige bezigheidstherapie tussen twee paniekaanvallen, geen strategie.

In mijn positie bij IKAg - waar we elke week met opdrachtgevers aan tafel zitten die op zoek zijn naar het juiste agency, én waar we evenveel met agencies praten die zich afvragen waarom ze pitches verliezen - zie ik dit van beide kanten. En als ik één ding heb geleerd, is het dit: het probleem is niet AI. Het probleem is hoe agencies erover denken.

Voor dat probleem heb ik geen frame van een LinkedIn-goeroe nodig. Ik heb een dode Amerikaanse gevechtspiloot nodig.

Wie was John Boyd, en waarom haal ik hem erbij?

John Boyd (1927-1997) was een Amerikaanse F-86 piloot in Korea, later instructeur en gevreesde militaire denker. Hij weigerde promoties, leefde zo sober dat zijn bijnaam “Ghetto Colonel” was, en gaf briefings van soms veertien uur waarin generaals genadeloos werden teruggefloten als hun argumenten niet klopten. Een aangename man op een feestje, ongetwijfeld.

Hij liet twee ideeën na die ertoe doen.

Het eerste is de OODA-loop. Observe, Orient, Decide, Act. Vier stappen, en wie er sneller doorheen gaat dan zijn tegenstander, wint. Niet omdat hij sterker is, maar omdat de tegenstander reageert op een werkelijkheid die al veranderd is. Boyd noemde dat inside the loop zitten. De tegenstander verlamt, raakt in de war, en valt om - zonder dat je harder hebt geslagen.

Klinkt simpel. Tot je doorhebt dat de meeste mensen één stap volledig negeren: Orient. Dat is, in Boyd’s eigen woorden, de schwerpunkt. Oriëntatie is het filter waardoor we waarnemen, hoe we verwerken, waar we manoeuvreren - en of we ons aanpassen of sterven. Als je oriëntatie fout zit, helpt sneller cycleren niets. Een kaart die fout is, kan je niet vertellen dat ze fout is. Sneller door de loop gaan brengt je dan gewoon efficiënter naar de verkeerde plek.

Het tweede idee is veel minder bekend, en eigenlijk belangrijker. In 1976 schreef Boyd zijn enige echte essay: Destruction and Creation. Zeven pagina’s, gebaseerd op Gödels onvolledigheidstheorema en de tweede wet van de thermodynamica, met als argument dat we voortdurend oude mentale modellen moeten vernietigen en nieuwe moeten bouwen om met een veranderende omgeving om te gaan.

Vertaald uit het militair-academische: je modellen verouderen sneller dan je denkt, en bijwerken volstaat niet. Je moet ze slopen.

Houd die twee ideeën vast. Ik haal ze straks weer boven.

Wat agencies vandaag eigenlijk doen

Stel je een typisch agency voor. Noem het Bureau Bordeaux. Bureau Bordeaux heeft ChatGPT-licenties uitgedeeld, een AI-werkgroep opgericht, een innovation lead gepromoveerd, en op de website staat een mooie pagina over “AI-augmented thinking”. De founder gaf een keynote op een congres. Er is een Notion-pagina met 47 use cases. Eén intern team heeft een eigen GPT gebouwd.

En de marge? Die staat onder druk. Pitches duren langer en leveren minder op. Klantspanningen zijn toegenomen volgens 54% van agency professionals, en 65,3% van agencies zag het afgelopen jaar werk in-house verschuiven. Drie strategen hebben opgezegd. De junior copywriters voelen aan dat hun job aan het verdampen is - en ze hebben gelijk.

Dit is geen verzonnen voorbeeld. Dit is, in licht roulerende kostuumkleuren, het verhaal van zowat elk middelgroot agency in dit land.

Wat Bureau Bordeaux fout doet, is niet dat ze AI niet gebruiken. Ze gebruiken het op elke laptop. Wat ze fout doen, is dat ze het bekijken door een oriëntatie die nog uit 2018 stamt: we zijn een productiehuis, we verkopen uren, en AI is een productiviteitstool die ons sneller maakt in dat wat we al doen.

Sneller. Naar de verkeerde plek.

De klant zit al inside the loop

Hier wordt het pijnlijk. Want terwijl Bureau Bordeaux nadenkt over zijn AI-roadmap, zit de marketing manager bij de klant al lang in een ander spel.

Zij prompt zelf. Zij genereert haar eigen briefings, haar eigen concepten, haar eigen visual mocks. Zij doet research die vroeger drie weken kostte op zaterdagochtend met een koffie. Haar OODA-loop draait sneller dan die van haar agency.

In Boyd’s termen: zij zit inside the agency’s loop. En wat doe je als je tegenstander inside your loop zit? Je raakt in de war, je reageert op verouderde info, je verliest cohesie. Dat is exact wat we vandaag zien gebeuren.

De cijfers bevestigen het. “Een paar jaar geleden gaf de technische vaardigheid om een Google Ads-campagne te lanceren of marketing automation in te stellen agencies een voorsprong. Dat geldt niet meer. Naarmate martech-platforms complexer worden en AI-tools sneller groeien, hebben meer merken competente interne teams gebouwd. De lat voor wat telt als gedifferentieerde agency-waarde is dramatisch gestegen”.

En de vraag die elke klant zich vandaag stelt is, of hij het nu uitspreekt of niet: “Is het rendement op deze agency-relatie meer waard dan de kosten om die capaciteit intern op te bouwen? Het antwoord was vroeger evident - intern bouwen was traag, duur, en vereiste expertise die moeilijk te vinden en nog moeilijker te behouden was. AI heeft die berekening veranderd”.

Dat is niet “AI komt eraan”. Dat is een rekensom die vandaag, op dit moment, in elke directiekamer wordt gemaakt. En de uitkomst is regelmatig: in-house, kleiner team, plus tools.

Forrester is de spelbreker met de meest concrete cijfers: een netto reductie van 15% in de Amerikaanse advertentiewerkkracht tegen eind 2027, gedreven door AI, automatisering en efficiëntie - opwaarts bijgesteld van een schatting van 7,5% slechts twee jaar eerder. In twee jaar tijd verdubbeld. Boyd zou knikken.

Adoptie is geen oriëntatie (of: waarom 99% niet hetzelfde is als 6%)

Hier komt mijn favoriete cijfer van het jaar. Volgens Supermetrics: 80% van marketeers voelt druk om AI te adopteren, maar slechts 6% heeft het volledig in hun workflows ingebed.

Tussen “we hebben licenties” en “het zit in het DNA van hoe we werken” gaapt een kloof waar je een middelgrote agency in kan parkeren.

Of, zoals een vriend van mij zei: “We zijn allemaal lid van de sportclub, niemand sport.”

Dat is precies wat Boyd bedoelde. Tools veranderen niets als de oriëntatie niet verschuift. Een ChatGPT-licentie maakt geen oordeelhuis. Een AI-werkgroep redt geen verdienmodel. Een innovation lead is geen strategie, het is een functietitel.

De échte vraag is niet “welke tools gebruiken we”, maar “welke mentale modellen zijn we bereid op te geven?” En daar haken de meeste agencies af. Want modellen opgeven doet pijn. Het betekent zeggen tegen je beste senior copywriter dat zijn discipline gaat krimpen. Het betekent uurtarieven loslaten. Het betekent toegeven dat je organogram uit een ander tijdperk stamt.

Het is, met andere woorden, destruction - en dat is niet wat agency-leiders ‘s ochtends als eerste op hun to-do lijstje zetten naast hun cappuccino.

Wat moet sneuvelen (destruction)

Boyd was duidelijk: geen creatie zonder vernietiging. Hier zijn vier modellen die mijns inziens moeten gaan, en die elke agency-leider eerlijk in de spiegel moet bekijken.

Het uurmodel. Als productie 10x sneller kan, kan je geen 10x meer uren factureren. Je verkoopt uren of je verkoopt waarde, niet beide. Het uurmodel was een proxy voor inspanning, en inspanning was een proxy voor waarde. Allebei die proxies zijn vandaag stuk.

De disciplinesilo’s. Strategie, creatie, productie, media. Vier afdelingen, drie overdrachten, twee debriefings, één Slack-kanaal vol misverstanden. AI maakt elke overdracht een verliespunt, geen waardepunt. De kleinste teams zonder silo’s winnen het. Niet omdat ze beter zijn, maar omdat ze geen interne friction hebben om te wrijven.

De pitch als showcase. Klanten kunnen vandaag zelf concepten genereren. Een vier weken durende pitch met zes mensen waarin je toont dat je “creatief kan zijn” is, eerlijk gezegd, een trieste vertoning geworden. Klanten betalen daar niet meer voor in geld, en steeds vaker ook niet meer in respect.

Het bureau-als-fabriek. Dit is de moeilijkste. Veel agencies hebben hun cultuur, hun office, hun managementmodel, hun hele identiteit gebouwd rond output. Volume. Hoeveelheid. Capaciteit. Maar zoals collega’s bij Search Engine Land het zeggen: “AI is fenomenaal in patroonherkenning en executie binnen bekende parameters. Maar het worstelt met het rommelige, ambigue werk van het begrijpen van een concurrentiepositie, het lezen van marktdynamiek, of positionering die echt resoneert met een specifiek publiek”.

Daar zit het overgebleven oordeel. Daar zit de marge. En het is precies dát wat fabrieken niet leveren.

Wat in de plaats komt (creation)

Geen blauwdruk. Boyd geloofde niet in blauwdrukken - die zijn juist wat hij wilde slopen. Maar er zijn principes die werken, en die ik bij de bureaus die het wél begrijpen zie terugkomen.

Word een oordeelhuis, geen productiehuis. Verkoop wat AI niet kan: contextueel oordeel, gedurfde keuzes, eigenaarschap van risico, smaak. “We zeggen je niet wat je kan doen, we zeggen je wat je moet doen.” Dat is een ander gesprek, een andere positie, een andere prijs.

Decentraliseer. Boyd’s grootste organisatorische erfenis was de Auftragstaktik: commandanten communiceren intentie, ondergeschikten beslissen hoe ze die bereiken. Dit duwt besluitvorming naar de mensen die het dichtst bij de actie zitten, wat de loop comprimeert door de vertraging van wachten op orders van bovenaf te elimineren. Als elke AI-beslissing bij jou op kantoor langskomt, is je organisatie per definitie te traag.

Tempo boven omvang. Een team van vier dat in dagen door de loop gaat, verslaat een agency van veertig met een AI-stuurgroep. Klein, snel, geïnformeerd, autonoom. Dat is de winnende vorm.

Prijs op uitkomst, niet op input. Als input commodity wordt, verdwijnt daar de marge. Als je je waarde wilt vasthouden, moet de prijs verbonden zijn aan wat de klant krijgt, niet aan wat jij erin steekt.

Tien concrete todo’s voor maandag

Visie zonder actie is gewoon een mooi praatje op een vrijdagmiddag. Hier is wat je kan doen om je oriëntatie te kantelen.

1. Tel je echte OODA-loop. Van eerste klantsignaal tot in productie. Hoeveel dagen? Als het antwoord in weken is, weet je waar je staat.

2. Doe een “verloren pitch”-autopsie. Bel vijf klanten die je in het afgelopen jaar verloor. Vraag niet “waarom koos je iemand anders” - vraag “wat had je écht nodig dat je niet kreeg?” De antwoorden zullen je verbazen. En pijn doen.

3. Maak een lijst van wat je vandaag nog factureert dat een gemotiveerde stagiair met Claude in vier uur kan leveren. Doe het eerlijk. Schrap dat van je dienstenpagina, of repositioneer het, of zet er een radicaal andere prijs op.

4. Identificeer drie mentale modellen die je vandaag nog hanteert en die je over twee jaar niet meer kan verdedigen. Schrijf ze op. Niet om ze meteen te slopen, maar om te zien dat ze bestaan. Boyd’s eerste stap is bewustzijn.

5. Decentraliseer één beslissing per week. Eentje die normaal bij jou of bij je managementteam belandt, geef je aan iemand drie niveaus lager. Met intent, niet met instructies. Zie wat er gebeurt.

6. Stop met “AI” als categorie te behandelen. “AI” is geen ding. Spreek over specifieke capaciteiten - synthese, generatie, analyse, automatisering - en wat elk daarvan met jouw waardepropositie doet. “We doen iets met AI” is even nuttig als “we doen iets met elektriciteit.”

7. Pak één klant en herontwerp de dienstverlening op uitkomst. Niet retainer-op-uren, maar performance-op-resultaat. Eén klant. Pilootproject. Leer.

8. Schaf één terugkerende vergadering af. Bij voorkeur eentje die over “AI-strategie” gaat. Vervang door iets dat daadwerkelijk een loop afsluit.

9. Praat met een klant over zijn interne AI-capaciteit. Niet defensief, niet pitchend. Gewoon: “Wat doe je zelf? Wat zou je nooit zelf doen? Waar zit voor jou onze waarde over twee jaar?” De agencies die deze gesprekken durven voeren, zijn de agencies die overleven.

10. Lees Boyd. Of een goede biografie van hem (Robert Coram’s Boyd: The Fighter Pilot Who Changed the Art of Waris je beste optie). Niet omdat alles op een gevechtspiloot uit de Cold War kan worden geplakt, maar omdat zijn manier van denken - onverbiddelijk eerlijk, contrair, modellen slopend - precies is wat de meeste agencies vandaag missen. Een avond op de bank investeren in iemand die al sinds 1976 doorhad wat er nu gebeurt, lijkt me een rendabele oefening.

Het goeie nieuws

Want laat me eindigen waar ik mee begon: ik geloof niet dat agencies dood zijn. Ik geloof dat het oude agencymodel dood is, en dat is niet hetzelfde.

Er is een wereld die opent. Een wereld waarin de bureaus die oordeel verkopen, hun marges zien stijgen omdat oordeel schaars wordt. Een wereld waarin kleine, snelle, AI-native teams werk doen waar vroeger dertig mensen voor nodig waren - en daar fair voor betaald worden, niet vanwege hun uren maar vanwege hun impact. Een wereld waarin specialisatie en smaak terugkeren als economische factoren, omdat de rest volledig gecommoditiseerd is. Een wereld waarin de relatie tussen klant en agency dichter wordt, vertrouwelijker, strategischer - minder een leverancier, meer een sparringpartner.

Die wereld komt er. Voor sommigen. Voor wie zijn oriëntatie durft te slopen voor die van hem of haar gesloopt wordt.

Boyd’s vraag, en ik kan geen betere bedenken: kan jouw organisatie het overleven als iemand zegt dat het hele raamwerk fout zit?

Als het antwoord ja is, ben je al ahead. Als het antwoord nee is, weet je waar je werk ligt.

De rest is uitvoering. En dat is precies waar Boyd’s vierde stap zit: Act.

Bart De Waele is zaakvoerder van IKAg, dat organisaties helpt bij het vinden en selecteren van het juiste digitale of marketingbureau.

In augustus 2023 schreef ik op mijn Netlash-blog een opiniestuk over de nood aan een nieuwe belasting. Een taks op de CPU-cycles van AI-algoritmes, naar analogie van de 19e-eeuwse Belgische “belasting op drijfkracht” - een taks die in sommige Vlaamse gemeenten, ik zweer het, tot op vandaag bestaat in de wetgeving. De reacties waren vriendelijk. Een paar mensen deelden het. Niemand deed er iets mee. Ikzelf ook niet.

Ik schrijf dit stuk omdat ik denk dat het tijd is om dat recht te zetten. Niet omdat ik zo graag gelijk heb - hoewel, laten we eerlijk zijn - maar omdat de cijfers er intussen zijn, en het ongemakkelijke patroon dat ik in 2023 aanvoelde zich sindsdien vrolijk aan het bewijzen is.

Iemand betaalt de rekening van de AI-revolutie. Die rekening wordt niet betaald door degenen die de productiviteitswinst opstrijken. En het wordt stilaan tijd dat we dat collectief durven benoemen.

Eerst dit: ik ben geen techno-pessimist

Dat moet ik van mezelf zeggen, want zodra je de woorden “AI” en “rekening” in dezelfde zin gebruikt, word je in bepaalde kringen aangezien voor iemand die thuis nog met een faxmachine werkt en denkt dat de hamer gevaarlijk was voor de spijker.

Ik ben ondernemer. Ik heb zeventien jaar een digitaal bureau gebouwd. Ik gebruik AI, ik omarm AI, ik adviseer anderen over AI. Ik heb geen zin om terug te keren naar het tijdperk van de handmatig bijgehouden spreadsheet, de fotobewerking in vijf stappen of de vergadering die een e-mail had kunnen zijn.

En: AI schept jobs. Elke technologische revolutie heeft dat gedaan, en wie dat ontkent, heeft de economische geschiedenis selectief gelezen, waarschijnlijk op een door AI samengevatte Wikipedia-pagina.

De mechanisering van de landbouw verarmde een generatie boeren - en maakte tegelijk een industriële arbeidersklasse mogelijk die twintig jaar later betere lonen verdiende dan hun voorouders ooit hadden gekend. De spreadsheet maakte de boekhouder niet overbodig. Hij maakte hem betaalbaar voor bedrijven die zich voordien geen boekhouder konden veroorloven. De typiste verdween, maar de kenniswerker verscheen. Het klopt allemaal.

Maar - en dit is het “maar” waar dit stuk om draait - er zit een structureel verschil tussen deze revolutie en alle vorige. En dat verschil heeft alles te maken met snelheid. En met wie de overgangsperiode betaalt.

De oudste truc in het handboek

Laat me u voorstellen aan een concept dat economen al sinds 1920 kennen maar dat politici liever vermijden: de negatieve externaliteit. Het idee is simpel. Als jij iets produceert en de kosten daarvan afwentelt op iemand anders die er niet voor gekozen heeft, heet dat een externaliteit. De klassieke voorbeelden zijn industriële vervuiling - de fabriek loost zijn rookgassen gratis in de atmosfeer, de samenleving betaalt via gezondheidszorg en klimaatschade.

AI heeft een arbeidsexternaliteit. En hij werkt als volgt.

Een bedrijf - laten we zeggen een verzekeringsmaatschappij, een bank, een marketingbureau - implementeert AI-tools. De productiviteit stijgt met 20, 30, soms 40%. Vijf medewerkers worden niet vervangen wanneer ze vertrekken. Of er volgt een herstructurering. De aandeelhouder is tevreden. De kwartaalcijfers ook.

En de vijf medewerkers?

Die vallen terug op de werkloosheidsuitkering. Op de VDAB. Ze gaan naar een omscholingsprogramma gefinancierd door de gemeenschap. Hun stress maakt hen ziek - de doktersrekening wordt deels betaald door de mutualiteit. Hun kinderen gaan naar school - door de overheid gefinancierd. De sociale frictie van de transitie - die absorbeert de samenleving.

De productiviteitswinst staat in de jaarrekening van het bedrijf. De transitiekost staat op de belastingbrief van u en mij.

Dit is geen aanklacht. Dit is een beschrijving. Het systeem werkt zo - niet uit kwade wil, maar omdat het er structureel niet op gebouwd is om het anders te doen. De stoommachine-eigenaar in 1850 was ook geen monster. Hij had gewoon een machine gekocht en merkte niet dat de wevers die hij ontsloeg twaalf jaar lang bedelend door Manchester liepen voordat er iets van sociaal beleid bestond.

Het IMF schat dat circa 40% van de wereldwijde werkgelegenheid significant wordt blootgesteld aan AI, met een bijzonder zware impact in gevorderde economieën. Dat zijn geen getallen van doemdenkers. Dat zijn getallen van de instelling die ook de groeiprognoses beheert.

De ongelijkheid die niemand graag benoemt

Er is nog een tweede mechanisme dat me zorgen baart - niet als pessimist, maar als iemand die gelooft in het Europese sociale model.

AI-adoptie begunstigde disproportioneel hoogopgeleide werknemers, corporaties en investeerders, terwijl laag- en middelbaar opgeleide werknemers worden verdrongen. De rijkste 10% van de wereldbevolking ervaart inkomensstijgingen door AI-integratie, terwijl de armste 10% een daling van hun inkomensaandeel ziet.

Laat me dat concreet maken, want abstracte percentages zijn het gif van het publieke debat.

De hoogopgeleide consultant gebruikt AI om vijf keer meer rapporten te schrijven in dezelfde tijd. Zijn onderhandelingspositie versterkt. De middelmatig opgeleide administratief medewerker ziet zijn takenpakket krimpen omdat die rapporten niet meer handmatig verwerkt hoeven te worden. Zijn onderhandelingspositie verzwakt.

De typiste werd verdrongen door de computer - maar haar kinderen werden administratief bedienden. De administratief bediende wordt nu verdrongen door AI. Voor welke job worden diens kinderen opgeleid? En wie betaalt die opleiding?

Dit is geen dystopie, maar gewoon de arbeidsmarkt die reageert op een nieuwe productiefactor. Maar het betekent wel dat de vruchten van de AI-revolutie ongelijk worden verdeeld - en dat die ongelijkheid zich nestelt juist in de middenklasse die de vorige golven van automatisering relatief ongeschonden overleefde. De witte boord die dacht dat hij veilig zat omdat hij met zijn hoofd werkte, ontdekt nu dat zijn hoofd ook vervangbaar is. Deels. Maar genoeg.

Het lokale probleem met een Californisch algoritme

In 2023 schreef ik al over het winner-takes-all-probleem van de digitale economie.

Drie jaar later kijk ik om me heen. De Belgische KMO die ChatGPT gebruikt voor haar klantenservice, Midjourney voor haar marketing en GitHub Copilot voor haar software, bespaart reëel geld. Dat is legitiem. Dat is slim ondernemen. Maar die besparingen zijn in feite royalties die worden overgemaakt aan San Francisco.

De opkomst van digitale sociale mediaplatformen en zoekmachines zoog een groot deel van de advertentiegelden weg uit het nationale ecosysteem - en daarmee veel van de middelen om lokaal nieuws, entertainment en cultuur te produceren. Die fout mogen we geen twee keer maken. Dat schreef ik in 2023. De analogie is in 2026 scherper dan ooit.

De belastingen op de winsten van die AI-platforms worden betaald in Californië - of in Ierland als we pech hebben. De omscholingskosten voor de verdrong medewerker worden betaald door de Belgische of Nederlandse belastingbetaler. De lusten zijn geïmporteerd. De lasten zijn lokaal.

Dat is geen reden om te stoppen met AI gebruiken. Het is een reden om er beleid op te maken.

De tijdshorizon die niemand politiek durft te benoemen

Hier zit de echte kern van het probleem - en waarom het zo moeilijk op te lossen is. Het is niet cynisme. Het is architectuur.

Bedrijven optimaliseren op kwartaalresultaten. Politici optimaliseren op verkiezingscycli van vier tot vijf jaar. Externaliteiten manifesteren zich op een tijdschaal van tien tot twintig jaar.

Dit is precies de mismatch die klimaatactie decennialang vertraagde. De koolstofdioxiderekening werd aangemaakt in 1850. We kregen hem pas in de jaren negentig doorgestuurd - en we zijn hem nog steeds aan het betwisten. AI en arbeid herhalen dat patroon, maar sneller. De rekening wordt nu aangemaakt. Over tien jaar zullen we zeggen dat we het zagen aankomen.

We zien het aankomen.

Dat is het enige voordeel dat we hebben ten opzichte van de Engelse fabrikant van 1820, die echt niet wist wat hij in gang zette. Wij weten het. We hebben de data. We hebben de historische precedenten. We hebben een IMF-rapport, een reeks academische studies en - als het echt moet - mijn blog van 2023.

Het enige wat we nu nog nodig hebben, is de bereidheid om te handelen vóór de commissie in plaats van erna.

Maar het eindigt goed - als we het willen

Ik ben van nature optimist. Niet het naïeve soort waarbij je de problemen wegwuift, maar het nuchtere soort waarbij je gelooft dat mensen collectieve problemen kunnen oplossen als ze ze eerlijk benoemen.

De goede nieuwsberichten bestaan ook. De Europese AI Act is een begin - onvolmaakt, log, bekritiseerd, maar het is beleid dat er vóór de ramp is gekomen in plaats van erna. Dat is historisch zeldzamer dan het lijkt. Overheden beginnen te praten over digitale belastingen, over minimumbelastingen op techreuzen, over omscholingsverplichtingen. De markt corrigeert ook, zij het traag: bedrijven die puur op kostenreductie inzetten zonder te investeren in hun mensen ontdekken dat ze over twee jaar geen seniorenteam meer hebben, omdat de juniors nooit zijn aangeworven.

En de creativiteit van de menselijke geest heeft nog nooit gefaald op lange termijn. Er komen jobs die ik nu niet kan verzinnen - net zoals niemand in 1995 kon uitleggen wat een “social media manager” was.

Maar “het komt uiteindelijk wel goed” is geen beleid. Het is een geruststelling. En een geruststelling is geen plan.

Drie concrete oproepen

Ik eindig waar ik in 2023 ook eindigde: met een pleidooi. Maar scherper. En voor een breder publiek.

Aan beleidsmakers - op elk niveau, van gemeenteraad tot Europees Parlement:

Heractiveer het principe van de belasting op drijfkracht. Niet als straf voor innovatie - want dat werkt niet en doodt precies de lokale helden die we nodig hebben. Maar als mechanisme om de transitiekosten eerlijk te verdelen. Het precedent bestaat. De juridische architectuur ook. Wat ontbreekt is de politieke wil om het te zeggen zonder onmiddellijk door de techindustrie te worden afgeschilderd als iemand die de vooruitgang wil verbieden. Degenen die oproepen tot eerlijke kostenverdeling zijn niet tegen AI. Ze zijn voor een samenleving die de vruchten ervan kan dragen.

Aan ondernemers en bedrijfsleiders:

Wie de productiviteitswinst van AI incasseert, is medeverantwoordelijk voor de transitie. Dat hoeft niet via belastingen alleen. Het kan via eerlijke afbouw in plaats van plotse ontslagrondes. Via investering in omscholing als onderdeel van de P&L, niet als gunst. Via transparantie over wat AI doet met de arbeidsstructuur van uw bedrijf. Ik vraag niet om altruïsme. Ik vraag om het lange-termijn eigenbelang dat verhindert dat over tien jaar het maatschappelijke draagvlak voor technologische innovatie volledig is opgedroogd.

Aan burgers en kiezers:

De vraag “welke politicus is voor of tegen AI?” is de verkeerde vraag. De verkeerde vraag leidt tot de verkeerde antwoorden en uiteindelijk tot beleid dat ofwel alles verbiedt ofwel niets regelt. De juiste vraag is: wie heeft een concreet plan voor de rekening? Wie betaalt de transitie, hoe, en over welke tijdshorizon? Stel die vraag aan uw lokale politicus. Stel ze aan de lijstrekker. Stel ze aan de CEO die op een conferentie vertelt hoe fantastisch AI is voor zijn productiviteit.

En als ze niet kunnen antwoorden - vraag hen dan wie ze denken dat het wél zal betalen.

De belasting op drijfkracht werd ingevoerd door mensen die begrepen dat een revolutie niet alleen winnaars produceert, en dat de overgangsperiode gemeenschappelijke middelen vraagt. Die mensen leefden in 1823. Ze hadden geen data, geen IMF-rapporten, geen historische precedenten.

Wij hebben dat alles.

Het enige excuus dat we niet hebben, is dat we het niet wisten.

Bart De Waele is co-founder van IKAg, voormalig agencyondernemer en schrijft over de digitale economie. Hij publiceerde in augustus 2023 al een pleidooi voor een belasting op AI-algoritmes op Netlash.

Er is een moment, ergens tussen uw derde netwerkborrel en uw tweede onbetaalde “community call,” waarop u zich afvraagt of alle mensen om u heen ook vrijwillig zijn, of dat er misschien één iemand in de ruimte is die betaald wordt om enthousiast te zijn. Dat moment heet volwassen worden. De meesten van ons laten het snel weer passeren en pakken nog een glas.

Ik ben blijven staan bij dat moment. Lang genoeg om er dit essay over te schrijven, wat u meteen zegt wat voor persoon ik ben en wat voor avondleven ik heb.

Wat ik u wil vertellen is niet ingewikkeld, maar het is ongemakkelijk. Community, zoals wij het de laatste vijf jaar hebben leren kennen, is geen spontaan maatschappelijk fenomeen. Het is een marketingstrategie die heeft leren dansen. En we hebben haar allemaal applaus gegeven terwijl we wisten dat ze betaald werd voor de voorstelling. We wisten het gewoon niet helemaal zeker. En zolang je iets niet zeker weet, kun je er zonder morele kater aan meedoen.

Dat is de architectuur van het hele systeem: het is net onduidelijk genoeg om plausibele deniabiliteit te bieden aan iedereen die erbij betrokken is. De merken beweren geen community te bouwen maar een “ruimte te creëren.” De deelnemers beweren geen klanten te zijn maar “gelijkgestemden.” En de community manager in het midden beweert geen werknemer te zijn maar een “verbinder.” Iedereen liegt een beetje, niemand liegt volledig, en zo draaien we al jaren rond.

I. HOE HET ZOVER IS GEKOMEN, OF: DE PRIVATISERING VAN HET RONDJE

Om te begrijpen waarom de community zo gretig werd ontvangen, moet u weten wat er aan voorafging. Niet de pandemie, want die was slechts de aansteker. De brandstof lag al tientallen jaren te liggen.

Vlaanderen, zoals de rest van de westerse wereld, heeft de afgelopen decennia methodisch alles afgebouwd dat vroeger toevallige verbinding mogelijk maakte. Het buurthuis: weg. Het betaalbare stamcafé: vervangen door een cocktailbar waar de goedkoopste optie veertien euro kost en “craft” heet. De sportvereniging met de rammelende kleedkamer en de trainer die te veel rookte maar wél wist hoe hij mensen samenhield: ingeruild voor een boutique fitnesszaal met een app, een maandabonnement dat automatisch verlengt, en de warme aanwezigheid van niemand die u bij naam kent.

Vakbonden, kerkgemeenschappen, jeugdbewegingen, buurtcomités: stuk voor stuk structuren die mensen met elkaar verbonden zonder dat er een businessmodel achter zat. Allemaal langzaam uitgehold, vergrijsd, of gewoon opgegeven. En in de leegte die achterbleef, stapten merken naar voren met een aanbod dat even simpel als geniaal was: wij betalen het rondje, jullie zijn onze gemeenschap.

Het was geen samenzwering. Dat is het verontrustende. Het was gewoon het logische gevolg van een samenleving die verbinding had uitbesteed aan de markt, en de markt die, volledig voorspelbaar, een product van maakte.

“Het buurthuis sloot. De cocktailbar opende. Craft bier kostte veertien euro. En ergens in een vergaderzaal besloot iemand dat dit een kans was.”

II. DE ANATOMIE VAN HET MODEL, OF: WAT ZE BEDOELEN ALS ZE “BELONGING” ZEGGEN

Ik heb te veel presentaties gemaakt om hier nog omfloerst over te doen.

Wanneer een merk zegt dat het een community wil bouwen, bedoelt het het volgende, in dalende volgorde van eerlijkheid: het wil een owned audience opbouwen die niet afhankelijk is van duur advertentieplatformgeld. Het wil first-party data: wat koopt u, wanneer, in combinatie met wat, en hoeveel emotionele investering legt u in het merk voordat u afhaakt. Het wil merkambassadeurs die zichzelf niet als zodanig beschouwen en dus geloofwaardiger zijn dan iemand die betaald wordt om geloofwaardig te zijn. En het wil, als allerlaatst en het minst dringend, dat u het naar uw zin heeft.

U naar uw zin laten hebben is instrumenteel, niet terminaal. Het is het middel, niet het doel. En het bijzondere is: het werkt. Merken die dit goed doen, laten u het écht naar uw zin hebben. Ze organiseren dingen die werkelijk leuk zijn. Ze verbinden u met mensen die u anders nooit had ontmoet. Ze creëren ruimtes die aangenaam zijn. En terwijl u dat allemaal ervaart, stroomt de data naar hun servers en groeit uw lifetime value gestaag.

Wat de community zo elegant maakt als businessmodel, is precies dat het zo moeilijk te bekritiseren valt. Want wat is het alternatief? Dat u thuis zit? Dat u naar een buurtcomité gaat waar gemiddeld tweeëntwintig mensen aan een tafel zitten te discussiëren over de kleur van de nieuwe bloembakken? De community biedt iets echts aan in ruil voor iets wat u toch al zou weggeven: uw aandacht, uw aanwezigheid, uw enthousiasme. Het voelt niet als een transactie. Dat is de truc.

“Een focus group die betaalt voor de privilege van participeren, en er ook nog dankbaar voor is. Dat is geen bijwerking van het model. Dat is het model.”

III. DE VLAAMSE EDITIE, OF: AUTHENTICITEIT MET EEN EXTRA LAAG BOTER

Vlaanderen heeft de wereldwijde community-trend geïmporteerd en er, zoals met de meeste dingen, een eigen smaak aan gegeven. Die smaak heet: overkill met een ondertoon van schaamte.

Elders in de wereld wordt community gebouwd rond één identiteit: de lopers, de boekliefhebbers, de koude-bad-mensen die u nooit hebt gevraagd te kennen maar die u toch vertellen hoe het gaat met hun wim-hof-sessie. In Vlaanderen is de primaire identiteit altijd: iemand die het goed doet, gezien wordt terwijl het goed doet, maar er ook een beetje mee lacht zodat het niet arrogant lijkt. Het is een ingewikkeld evenwicht. Het kost energie. Er zijn mensen die er een Instagramaccount voor hebben.

Neem de literaire apero, die Vlaamse uitvinding van schaamteloze hybriditeit. Officieel is het een boekclub. Praktisch is het een fuif met een literaire vrijbrief. Het boek wordt de eerste vijfentwintig minuten besproken, met de diepgang die u mag verwachten van mensen die het boek op de dag zelf voor het eerst hebben opengedaan. Daarna schuift het boek à la bonne heure opzij ten voordele van de wijn, de roddel, en het collectief performatief benoemen van schrijvers waarvan men het nieuwste werk “zeker nog wil lezen.” Sally Rooney is altijd aanwezig, ook als ze er niet is.

En toch: de apero wordt gesponsord. Altijd door iemand. Een lokale wijnhandel die “partner” heet in de communicatie. Een uitgeverij die “de avond mede mogelijk maakt.” Een app die “trots supporter is van literaire gemeenschap in de regio.” Achter elke gezellige avond zit een spreadsheet. Achter elke spreadsheet zit een acquisitiekost. U bent een getal in een kolom. Een aangenaam getal, maar toch.

Dan is er padel. Oh, padel. Het heeft in minder dan drie jaar tijd de positie ingenomen die vroeger toebehoorde aan de lokale squashclub, maar dan met betere verlichting en een drank die dertien euro kost en “electrolytes” bevat alsof u net een marathon hebt gelopen in plaats van een uur lang een balletje tegen een glazen wand geslagen. Padel is niet zomaar een sport. Padel is een community. Elk padeltribunaal in Vlaanderen heeft een eigen WhatsApp-groep, een eigen afterdrink, en minstens één persoon die “misschien een small business doet in sportvoeding” en het daar heel terloops over heeft.

De sponsors staan al klaar. Sportdrankjes, verzekeringen, energiemerken met namen die klinken als startups maar eigenlijk multinationals zijn. Ze sponsoren de banen, de toernooien, de afterdrinks. Ze weten wat u weet maar niet uitspreekt: padel is geen sport. Padel is netwerken met een racket. En wie netwerkt, heeft een waarde. En wie een waarde heeft, wordt gesponsord.

“Padel is netwerken met een racket. Wie netwerkt, heeft een waarde. Wie een waarde heeft, wordt gesponsord. Wie gesponsord wordt, denkt dat hij gratis speelt.”

IV. DE LINKEDIN-LAAG, OF: HET OPENBAAR BELIJDEN VAN AUTHENTIEKE CONNECTIE

Er is geen bespreking van de Vlaamse community-cultuur mogelijk zonder het platform dat haar zelfbeeld het meest nauwkeurig weerspiegelt: LinkedIn. Niet Facebook, want dat is voor de mensen die ook nog altijd Candy Crush spelen. Niet Instagram, want dat is voor de beelden. LinkedIn is voor de reflectie. LinkedIn is waar u naartoe gaat om te zeggen hoe u het ervaart.

Op LinkedIn wonen de Community Managers, de Belonging Strategists, en de mensen die zichzelf omschrijven als “connector” alsof dat een beroep is en niet gewoon iemand die graag luncht. Zij schrijven posts die beginnen met een persoonlijk moment van twijfel, gevolgd door een inzicht, gevolgd door een oproep. “Vorige week zat ik op een event en vroeg ik me af: wanneer bouwt een merk écht gemeenschap? Niet wanneer ze korting geven. Maar wanneer ze luisteren. Wat denken jullie?” Driehonderd likes. Vierenveertig reacties van mensen die het er volledig mee eens zijn en dat ook volledig onderbouwen met één zin.

Niemand op LinkedIn zegt ooit “ik bouw een community omdat acquisition via Meta te duur is geworden en ik een owned audience nodig heb met meetbare lifetime value.” Dat is de boodschap in de interne presentatie. De externe boodschap gaat over verbinding, over kwetsbaarheid, over “ruimte creëren voor authentieke gesprekken.” De authenticiteit zit altijd in de beschrijving van de activiteit, nooit in de beschrijving van het doel. Dat detail wordt consequent overgeslagen.

De beste community managers zijn de mensen die dit onderscheid het meest succesvol weten te vergeten. Niet uit hypocrisie. Uit overtuiging. Ze geloven het echt. Ze leven in de branding. Het is een professionele gave, en ik bedoel dat half als compliment.

V. WAT ER AAN HET VERZADIGEN IS, OF: DE HANGOVER VAN DE VERBINDING

Er is iets veranderd. Ik merk het in mijn eigen enthousiasme, of het gebrek eraan. Waar ik vroeger een uitnodiging voor een community-event opende met iets dat op interesse leek, open ik ze nu met de automatische kalmte van iemand die te veel fondue heeft gegeten en weet wat er gaat komen. Het zal leuk zijn. Er zal goede kaas zijn. Er zullen mensen zijn die ik oprecht blij ben te zien. En ergens zal iemand een telefoon bovenhalen voor een reel, en dan zal ik de rest van de avond een beetje content voelen, op een manier die ik vroeger alleen kende van het laten leeglopen van een te strak geknoopte schoen.

Het model heeft zijn eigen succès-paradox bereikt. Het heeft zo goed gewerkt, zo breed en systematisch, dat het zijn eigen belofte heeft uitgehold. De eerste loopgroep voelde als ontdekking. De zeventiende loopgroep voelt als infrastructuur. En infrastructuur is nuttig, maar ze geeft u geen kippenvel.

Wat ik in de marge zie ontstaan is veelbetekenend. De interessantste dingen die ik de laatste tijd heb meegemaakt, hadden geen hashtag. Ze hadden geen sponsor. Ze hadden geen designated photographer of iemand die “de socials deed.” Het waren gewoon mensen, bij iemand thuis of aan een tafel ergens, die iets deden zonder dat er een strategie achter zat. Zonder dat er een naam aan hing. Zonder dat er, achteraf, een reflectieartikel op LinkedIn over verscheen.

Dat kleine, ongrijpbare iets trekt mensen aan in directe verhouding tot hoe volledig het gesponsorde alternatief elke beschikbare oppervlakte heeft beslagen. En merken zullen, volledig voorspelbaar, de komende jaren wanhopig proberen ook die laatste plekken binnen te dringen. Ze zullen het “hyper-lokaal” noemen. Ze zullen het “organic” noemen. Ze zullen zeggen dat ze “enkel faciliteren, niet sturen.” En ze zullen, opnieuw, genoeg gelijk hebben om twijfel mogelijk te maken.

“De eerste loopgroep voelde als ontdekking. De zeventiende voelt als infrastructuur. Infrastructuur is nuttig. Ze geeft u geen kippenvel.”

VI. DE BEKENTENIS, OF: WAAROM IK ER ZATERDAG TOCH NAARTOE GA

Hier moet ik eerlijk zijn. Niet omfloerst eerlijk, niet LinkedIn-eerlijk waarbij kwetsbaarheid een content strategy is, maar gewoon eerlijk.

Ik ga er naartoe. Elke keer opnieuw. Ik ken het model. Ik ken de mechanismen. Ik ken het verschil tussen de taal van de persmededeling en de taal van de interne presentatie. Ik heb te lang aan de verkeerde kant van die tafel gezeten om me voor te kunnen doen als onschuldig toeschouwer. En toch: zaterdag ga ik naar dat nieuwe ding in de Witte Zaal, of de Zwarte Zaal, of de Zaal Met Een Naam Die Verwijst Naar Iets Industrieels Zodat Het Authentiek Aanvoelt. Ik ga omdat ze goede wijn beloven. Omdat er mensen komen die ik graag zie. Omdat de avonden kort worden en mensen die ik ken niet de energie hebben om zelf iets te organiseren zonder dat er iemand anders de ruimte betaalt.

En dat is precies het punt dat ik u wil meegeven, niet als conclusie maar als diagnose: de structuren die vroeger de verbinding droegen zijn er niet meer, of zijn voor de meesten van ons onbereikbaar geworden. De markt heeft die leegte gevuld. Ze heeft dat niet onbaatzuchtig gedaan, maar ze heeft het gedaan. En de vriendschappen die ik heb aan de andere kant van die transactie zijn echt. Ze zijn ongemakkelijk en echt tegelijk, wat misschien gewoon de beschrijving is van elke vriendschap die de tand des tijds heeft overleefd.

We zijn niet dom geweest. We zijn rationeel geweest in een structuur die weinig andere opties liet. Dat is het onderscheid waar ik aan vasthoud als het te laat is en de goede kaas op is en ik in de tram naar huis zit en me afvraag of de avond echt was of goed geproduceerd. Waarschijnlijk allebei. Waarschijnlijk is dat ook voldoende.

Maar ik blijf het vragen. En ik raad u aan hetzelfde te doen.

Niet hardop, want dat maakt de avond ongezellig. Maar in uw hoofd, stil, terwijl u de tweede drankjes aanneemt en echt blij bent iemand te zien.

Dat is de ruimte die overblijft als u het systeem doorziet maar toch besluit erin te stappen. Het is klein. Het is oncomfortabel. Het is het enige eerlijke plekje dat u hebt.

Gebruik het goed.

Je wandelt er naartoe. Reclaimed wood. Edison-lampen. Een krijtbord met het dagaanbod. Hangplanten. Een barista met een bun die je cortado maakt met oat milk die ze zelf hebben “geselecteerd bij een microroastery in de regio.”

Je hebt dit café al eerder gezien. In Antwerpen. In Lissabon. In Bangkok. In Nairobi.

Je bent nergens. Of overal. Het maakt niet echt uit.

De grote AI-paniek mist het punt

Op dit moment loopt iedereen te roepen dat AI de wereld volpompt met “slop” - betekenisloze, generieke, zielloze content. En ja, AI-gegenereerde rotzooi bestaat. Dat ontken ik niet.

Maar ik ga je iets ongemakkelijks zeggen.

We zijn hier zelf mee begonnen. Lang voor ChatGPT een letter typte.

Het algoritme deed het werk al. Stiller, langzamer, maar even grondig. Instagram, Spotify, TikTok, Airbnb, Google Maps, Netflix - ze hebben de voorbije tien à vijftien jaar systematisch onze smaak afgeslepen. Niet met geweld. Met comfort.

Hoe het werkt: de middelmaat wint altijd

Kyle Chayka, journalist bij The New Yorker, noemde het in 2016 “AirSpace” - de vreemde frictieloze geografie van platformen. Zijn observatie was simpel maar scherp: overal waar algoritmes mensen naartoe sturen, beginnen plekken op elkaar te lijken. Want wie zijn klanten trekt via Google Maps en Instagram, optimaliseert onvermijdelijk voor wat goed scoort op Google Maps en Instagram.

De businesslogica klopt perfect. Als je café mooi genoeg is, posten klanten je gratis. Gratis reclame. Meer bezoekers. Meer reviews. Hoger in de zoekresultaten. Meer bezoekers. Rinse and repeat.

Het enige probleem: de esthetiek die het best scoort is ook de esthetiek die iedereen al kent. Herkenning scoort beter dan verrassing. Comfort wint van originaliteit. Het algoritme houdt niet van wrijving.

Dus wat doet een café-eigenaar in Mumbai die internationale toeristen wil aantrekken? Hij installeert dezelfde hangplanten als zijn collega in Melbourne. Die op zijn beurt dezelfde hangplanten zag bij zijn concurrent in Berlijn. Die ze gepikt had van een viral post uit Brooklyn.

Niemand heeft dit beslist. Niemand heeft een memo rondgestuurd. Het systeem deed het vanzelf.

Het is niet alleen koffiebars

Zodra je het ziet, kan je het niet meer niet zien.

De winkelstraat van elke Europese stad. Zara, H&M, Rituals, een Apple Store, een ontbijtbar met avocadotoast. Namen veranderen. Winkels niet. De demografische doelgroep? Identiek. De prijspunten? Identiek. De gevels? Identiek.

De Airbnb in Gent, in Valencia, in Praag. Grijze muren, Scandi-minimalisme, een pampas grass in de hoek, een krijtbord met wifi-wachtwoord, SMEG-waterkoker. Je logeert in hetzelfde appartement, elke keer. Alleen de straatgeluiden zijn anders.

De nieuwbouwwijken. Witte gevels, horizontale houten planken, grote ramen, nul ornamentiek. Antwerpen-Noord, Molenbeek, de Gentse Dokken - maar ook Denver, Oost-Londen, Rotterdam. Architecten gebruiken dezelfde software, dezelfde Pinterestboards, dezelfde referentiebeelden. Ze bouwen hetzelfde gebouw.

De merken. Geometrisch sans-serif lettertype. Aards kleurenpalet. Tone of voice: “wij zijn niet zoals die grote corporates, wij zijn menselijk en duurzaam en begaan.” Dat geldt voor het hondenuitlaatbedrijf om de hoek én voor een miljardenstart-up in San Francisco. Ononderscheidbaar.

De muziek. Spotify beloont nummers die mensen niet wegskippen. Dus producers maken nummers met een directe hook in de eerste vijf seconden, weinig dynamische uitschieters, aangenaam genoeg om te tolereren. John Coltrane’s “My Favorite Things” - elf minuten, onvoorspelbaar, ongemakkelijk mooi - haalt de algoritmische snede niet. De algoritmes filteren het eruit. Wat overblijft, klinkt steeds meer hetzelfde.

We doen mee. Dat is het probleem.

Hier is het ongemakkelijke deel.

Want het algoritme dwingt ons niet. Het suggereert. En wij klikken.

We klikken op het café met de meeste sterren. We boeken de Airbnb die “gezellig en sfeervol” oogt op de foto. We streamen wat Netflix ons aanbeveelt. We liken het interieur dat er uitziet zoals we vermoeden dat een goed interieur eruitziet. We bezoeken de toeristenplek die we al honderd keer op Instagram zagen omdat we ook die foto willen maken.

De vrouw die Chayka interviewde voor zijn boek Filterworld verwoordde het scherp: “Ik weet niet of wat ik leuk vind, ook echt is wat ik leuk vind.”

Dat is de echte slop. Niet de AI-gegenereerde stockfoto. Het is de toestand waarin we onze eigen smaak niet meer vertrouwen omdat we ze al zo lang hebben uitbesteed.

De café-eigenaar die hangplanten installeert is niet dom. Hij reageert rationeel op het systeem. De toerist die naar dat café gaat, doet hetzelfde. De architect die hetzelfde gebouw tekent als vorige week. De muzikant die zijn nummer inkortt naar drie minuten. De marketeer die zijn merk dezelfde toon geeft als alle andere merken.

Rationele beslissingen. Collectief irrationeel resultaat.

En dan komt AI erbij

AI maakt het nu sneller. Goedkoper. Schaalbaardere. Een AI kan in een uur twintig versies van dezelfde blogpost produceren, vijftig varianten van hetzelfde logo, tien scripts voor hetzelfde TikTok-formaat.

Maar de richting stond al vast. De standaard waartegen werd geoptimaliseerd - de hangplanten, de sans-serif, de drie-minuten hook, de Scandi-Airbnb - die heeft het algoritme de voorbije tien jaar vastgelegd. AI versnelt de rit. Het bedacht de bestemming niet.

Wie AI beschuldigt van culturele vervlakking, kijkt naar de laatste kilometer van een veel langere reis.

Dus wat nu?

Ik heb geen oplossing. Dat zou hypocriet zijn - dit stuk bereikt je via een platform dat ook zijn eigen algoritme heeft.

Maar ik stel wel een vraag.

Als we collectief de middelmaat beloonden lang voor AI bestond - met onze likes, onze clicks, onze boekingen, onze reviews, onze keuzes - wat zegt dat dan over ons? Over wat we écht willen?

Of willen we helemaal niet meer weten wat we willen?

De toekomst voorspellen is onmogelijk, maar patronen herkennen lukt soms verbazend goed. Bart De Waele, ondernemer, digitaal strateeg, investeerder en zelfverklaard verbinder, observeert al jaren hoe technologie en menselijk gedrag elkaar hervormen. Vanuit zijn ervaring in de marketing en agencysector kijkt hij naar de opmars van artificiële intelligentie. Waar velen onrust voelen, ziet De Waele vooral kansen. Volgens hem zal AI ons werk eerst ontwrichten, dan versnellen en uiteindelijk bevrijden. Mits we durven kijken, aanpassen en vooral: ruimte maken in ons denken.

#zigzaghr 54 Dossier De Toekomst Van Werk Is Meervoudig 05 Bart De Waele

191KB ∙ PDF file

Download

Download

Bart De Waele noemt zichzelf een Snow Crash gargoyle. Snow Crash (1992), de cultroman van Neal Stephenson is een visionaire mix van cyberpunk en maatschappijkritiek. In die roman zwerven ‘gargoyles’ door een futuristische wereld: mensen die hun lichaam hebben behangen met camera’s, sensoren en schermen - altijd verbonden, altijd registrerend, altijd analyserend. Ze filteren permanent signalen, vangen ruis op, detecteren patronen en zien verschuivingen nog vóór de rest van de samenleving die opmerkt. Wat in 1992 pure sciencefiction leek, voelt vandaag bijna als een documentaire. De Waele herkent zichzelf in dat beeld met één been in het nu en één in wat eraan komt. Voor hem is technologie een vergrootglas op menselijk gedrag én een manier om beter te begrijpen hoe de toekomst zich ontvouwt.

DE MATRAS VAN UITVOEREND WERK

Wie vandaag in marketing, communicatie en digitale dienstverlening actief is, voelt het al: de manier waarop werk georganiseerd en vergoed wordt, staat onder druk. Volgens Bart De Waele is vooral de uitvoerende laag van het werk het eerst aan de beurt.

De klassieke piramidestructuur van agencies, met bovenaan strategie en creativiteit en onderaan een brede basis van uitvoerend werk, wankelt. “Onze sector wordt betaald per uur”, zegt hij. “Maar dat is een raar systeem, want hoe beter en sneller je wordt, hoe minder je verdient.”

AI begint dat fundament los te wrikken. Teksten schrijven, beelden genereren, video’s monteren, social content produceren, analyses maken … die ‘matras van uitvoerend werk’ waar agencies traditioneel hun geld mee verdienen, wordt razendsnel vervangen door technologie. Niet omdat AI perfect is, maar omdat het ‘goed genoeg’ is.

“Het ego van veel mensen zegt: strategisch en creatief werk kan nooit vervangen worden door AI. Maar dat is bullshit”, zegt De Waele onomwonden. “Tachtig procent van ons werk is ‘goed genoeg’. En AI kan dat sneller, goedkoper én op enorme schaal.” De lat voor menselijk werk zal dus stijgen. Wie blijft bijdragen, zal dat op een hoger niveau moeten doen.

DE MENSELIJKE VONK DIE AI NIET KAN KOPIËREN

Toch is de conclusie volgens De Waele niet dat de mens verdwijnt. Integendeel. Hij gebruikt AI elke dag om op grote schaal te werken: LinkedIn-posts, nieuwsbrieven, handleidingen … “Ik schrijf geen letter zelf”, zegt hij. “En toch mailen mensen mij dat mijn inhoud hen raakt.” Het geheime ingrediënt is volgens hem empathie: je kunnen inleven in de leefwereld van de doelgroep, begrijpen welk gedrag je wilt uitlokken en welk verhaal iemand nodig heeft. Die menselijke vonk, wat een boodschap herkenbaar en overtuigend maakt, blijft cruciaal. Het maakt volgens hem niet uit of je met een ganzenveer, WordPerfect of ChatGPT schrijft. “Het doel is niet: heb ik dit zelf geschreven? Het doel is: werkt het?”

EERST ONTWRICHTEN, DAN VERKORTEN, UITEINDELIJK TRANSFORMEREN

Om te begrijpen wat AI werkelijk zal doen, moeten we volgens De Waele in verschillende tijdslijnen denken.

Op korte termijn ziet hij vooral pijn en ontwrichting. De Waele voorspelt een massieve ‘recycling’ van jobs. Precies zoals bij vorige productiviteitsschokken zullen eerst heel wat jobs verdwijnen, vooral in uitvoerende beroepen. In zijn eigen sector ziet hij het al: copywriters en vertalers worden gedecimeerd. Grote bedrijven zullen met minder mensen evenveel of zelfs meer kunnen doen. Hij pleit daarom voor iets opvallends: een AI-taks op servercapaciteit, naar analogie met de historische drijfkrachtbelasting waarbij ondernemingen bij de overgang van landbouw naar industrie belast werden op het vermogen van hun motoren. Een AI-taks op servercapaciteit is de moderne variant hiervan. Een deel van de opbrengst moet volgens hem gebruikt worden om mensen te herscholen of te ‘recyclen’. “De vraag is niet óf die disruptie komt, maar hoe snel”, zegt hij. “We moeten mensen daarin begeleiden. Als we dat niet doen, ontstaat frustratie, uitsluiting en zelfs sociale ontsporing.”

Als de productiviteitswinst doorzet, wordt op middellange termijn minder werken onvermijdelijk. De vergelijking met de omschakeling naar de vijfdaagse werkweek ligt voor de hand. Volgens De Waele is de vierde- of zelfs driedaagse werkweek de volgende stap. En hij ziet signalen in softwarebedrijven zoals AFAS, maar ook in de investeringspaden van grote Venture Capital-fondsen die massaal inzetten op leisure. “De slimste investeerders wereldwijd, maar ook in eigen land gaan ervan uit dat we veel meer vrije tijd zullen hebben”, zegt hij. “En dus investeren ze in alles wat we met die tijd kunnen doen: reizen, indoor skiën, Durbuy, Pairi Daiza … De toekomst zit volgens hem niet alleen in AI, maar ook in vrije tijd.”

Op langere termijn wordt elk bedrijf volgens De Waele een AI-bedrijf. Hij verwacht dat bedrijven in essentie allemaal AI-cycli zullen verkopen. Niet de AI zelf, maar de rekencapaciteit die die intelligentie mogelijk maakt: CPU-minuten, energie, modellen, algoritmische infrastructuur. CPU-minuten zijn daarbij de nieuwe grondstof: de tijd die krachtige servers nodig hebben om berekeningen uit te voeren. Net zoals Uber, Airbnb en Tinder eigenlijk niet meer zijn dan slimme verpakkingen rond een database, zullen toekomstige bedrijven AI herverpakken in concrete toepassingen en herkenbare user experiences. En precies daar, zegt hij, komt de mens opnieuw centraal te staan: “We hebben mensen nodig die relevante usecases bedenken, die tools bouwen rond echte gebruikersnoden en de verpakking creëren die het verschil maakt.”

WAT HR HIEROVER MOET WETEN

Hoe vertaal je deze toekomstvisie naar wat HR vandaag kan doen?

De Waele geeft twee richtingen:

1 – Skills en experimenteerruimte boven programma’s
Up- en reskillingprogramma’s zijn belangrijk, maar volgens hem te traag en te rigide. HR moet vooral ruimte creëren: tijd, tools en vrijheid om met AI te experimenteren. Want vandaag zit de productiviteitswinst vooral op individueel niveau. Medewerkers die AI slim gebruiken, doen hun werk in de helft van de tijd. Maar ze zwijgen, omdat ze weten dat sneller werken alleen maar leidt tot … meer werk. Hier ziet De Waele een strategische bedreiging: “Bedrijven moeten de winst van individuen zien te vertalen naar het businessmodel. Niet mensen straffen omdat ze efficiënter zijn.”

2 – Outcome boven uren en vertrouwen boven controle

De parallellen met agencies zijn duidelijk: wie blijft werken met uurtarieven en inputmeting, loopt vast. Organisaties zullen moeten evolueren naar een resultaatgerichte structuur. En daarvoor zijn volgens De Waele twee types van medewerkers nodig: ‘ondernemende geesten’ die ideeën lanceren enerzijds en ‘regulators’ die de ideeën verankeren en veilig implementeren anderzijds. “Die combinatie is rocket fuel”, zegt De Waele. “Te veel ondernemers doet alles ontploffen; te veel regulators zorgt voor stilstand. Durf medewerkers vrijheid te geven om te innoveren. Ja, sommigen vertrekken waarschijnlijk. Maar als je die ruimte niet geeft, word je irrelevant.”

THE SECOND MOUSE GETS THE CHEESE

De Waele verwijst ook naar het principe ‘The second mouse gets the cheese’. Pioniers zetten iets in gang, maar doorgaans zijn het de volgers die het idee verfijnen én er uiteindelijk geld mee verdienen.

Couchsurfing versus Airbnb is volgens hem het perfecte voorbeeld. “Dat klinkt negatief, maar dat is het niet”, zegt hij. “Pioniers creëren de mentale ruimte waarin nieuwe ideeën kunnen landen.” Dat mechanisme wordt ook duidelijk in de YouTube-klassieker First Follower: Leadership Lessons from a Dancing Guy van Derek Sivers. Eén danser is geen beweging; pas wanneer iemand als eerste durft mee te doen, ontstaat er een patroon dat anderen kunnen volgen. De tweede volger maakt het geloofwaardig, de derde zorgt voor momentum en daarna sluit de massa aan.

Volgens De Waele gebeurt hetzelfde in kunst. Hij verwijst naar Marcel Duchamps beruchte Fountain, het omgekeerde urinoir dat in 1917 tot kunst werd verklaard en de wereld choqueerde.

Precies omdat het absurd leek, dwong het kunstwerk het publiek om anders te kijken.“Die eerste vraag, dat ongemak, creëert ruimte voor nieuwe ideeën”, zegt De Waele.“Zonder dat ontstaat er geen vernieuwing, niet bij mensen en niet bij samenlevingen.”

DE TOEKOMST WORDT GEWELDIG!

De toekomst wordt volgens De Waele geweldig. Omdat elke grote maatschappelijke verschuiving uiteindelijk leidt tot nieuwe mogelijkheden, nieuwe welvaart en nieuwe manieren van leven. Maar eerst moeten we, net als bij eerdere transities, onze hersenen én onze systemen daartoe de ruimte geven.

Weinig Belgen staan al zo lang op de digitale barricades als Bart De Waele. Hij ontwikkelde websites toen de meeste bedrijven nog overtuigd waren dat het internet een hype was. Voor hij met IKAg begon, doorzwom hij zo veel watertjes dat zelfs Michael Phelps er jaloers op zou zijn. Hij is gepassioneerd door nieuwe technologie, communicatie en ondernemen, hij noemt zichzelf infovoor, saphiofiel, gadgetfreak en patroonherkenner. Vandaag helpt hij bedrijven bij het kiezen van het *juiste* (marketing/digital) agency.

Interview voor ZigZagHR bookazine: https://zigzaghr.be/abonneren/

Lees ze. Deel ze. Negeer ze. Gebruik er eentje. Gebruik ze allemaal.

Ze zijn gratis, caloriearm en getest op mensen - vooral op mij.

1. Kijk naar de manier waarop kinderen dingen oplossen. Soms is eenvoud slimmer dan logica.

2. Lees af en toe de gebruiksaanwijzing van iets dat je al tien jaar bezit, want je ontdekt verrassend vaak dat je het toestel maar op 12 procent van zijn potentieel gebruikt - net als jezelf.

3. Spreek met jezelf af dat je tijdens meetings maar één tabblad mag openlaten, tenzij je écht wil dat je gezicht verraden wordt wanneer Slack tóch een melding laat zien.

4. Besef dat geluk geen marathon is maar een reeks kleine sprintjes die soms eindigen in struikelen, en dat dat oké is.

5. Laat je sleutels altijd op dezelfde plek. Chaos begint klein.

6. Zet je vuilniszak meteen in de vuilnisbak nadat je de oude hebt weggegooid, want je toekomstige zelf vloekt altijd net iets te luid wanneer die weer in een plastic-loze afgrond staart.

7. Probeer af en toe bewust te luisteren naar mensen zonder te wachten op je eigen beurt om te spreken, want echte aandacht is een zeldzame valuta die verrassend snel rendement oplevert.

8. Stop met gelijk willen hebben, tenzij het echt dringend is of over thermostaten gaat.

9. Ga op tijd slapen. De wereld ziet er véél minder dramatisch uit met acht uur op de teller.

10. Aanvaard dat je je jong voelt maar je knieën ouder klinken. Geluid is geen leeftijd.

11. Koop een plant die weinig nodig heeft. Dat geeft hoop.

12. Lach om jezelf. Je bent stand-upmateriaal en dat is een zegen.

13. Leg verse lakens op en kruip er vroeg in. Geluk hoeft niet spectaculair te zijn.

14. Zeg vaker sorry. Ook als jij technically gezien misschien gelijk had.

15. Kijk iemand écht in de ogen wanneer je praat. Dat is wifi voor je ziel.

16. Besef dat niemand weet wat hij doet. Sommigen verbergen het gewoon beter.

17. Koop een wasmand met handvatten, want niets confronteert je sneller met je sterfelijkheid dan een trap oplopen met een volle, wiebelende mand zonder grepen.

18. Wees mild wanneer je merkt dat je minder kan dan vroeger, want elke levensfase ruilt spierkracht in voor zachtheid en dat is geen achteruitgang maar een evolutie die stiekem precies op tijd komt.

19. Laat je schouders zakken. Ze dragen vaak meer dan nodig.

20. Stop even met praten wanneer iemand iets moeilijks probeert uit te leggen. Pauzes genezen misverstanden.

21. Stop met doen alsof jouw bedrijf ‘urgent’ is - echte urgentie is brand, waterlek of een klant die eerst belt en dan mailt en dan nog eens belt; al de rest is planning.

22. Weet dat geluk soms een boterham met choco is die nét goed smeert.

23. Ruim het aanrecht op. Een proper blad maakt je hoofd minder rommelig.

24. Gun jezelf rust, want je lichaam is een collega die niet zomaar ontslag kan nemen.

25. Loop elke dag vijf minuten zonder doel. De wereld vertraagt vanzelf.

26. Accepteer dat je geheugen soms buffert. Dat maakt je mens, geen machine.

27. Kijk oude foto’s terug om te glimlachen, niet om te vergelijken met wie je dacht te moeten zijn.

28. Gun jezelf de rust om niet overal een mening over te hebben, want sommige discussies zuigen alleen maar energie zonder ooit iets op te lossen, en dat is een belasting die je met plezier mag schrappen.

29. Complimenteer iemand onverwacht. Liefde is een vorm van micromanagement die wél werkt.

30. Laat drama voorbijwaaien. Je bent een mens, geen windvanger.

31. Neem af en toe de tijd om je afstandsbediening om te draaien en je te verwonderen over het feit dat je exact nul van die knopjes ooit gebruikt, want zelfs dat onbruikbare plastieken ding herinnert je eraan dat het leven vol opties zit die je nooit gaat ontdekken en dat dat perfect is.

32. Word zacht in je oordeel. Hardheid heeft nog nooit iemand geheeld.

33. Houd een noodvoorraad koekjes bij. Emotionele infrastructuur is belangrijk.

34. Sta soms stil zonder reden. Bewust niets doen is een levensvaardigheid.

35. Koester je partner. Liefde is een software die draait zonder interface maar met veel impact.

36. Besef dat je oven altijd precies één graad warmer lijkt dan wat je instelt, waardoor elk gerecht dat “ongeveer 20 minuten” moest bakken verandert in een culinair gokspel waarbij jij en de natuurkunde elkaar aankijken en denken: hoe zijn we hier beland?

37. Veeg de kruimels van tafel. Kleine orde maakt grote rust.

38. Laat verwachtingen los die je al jaren meedraagt. Ze zijn zwaarder dan je denkt.

39. Lees de achterkant van verpakkingen. Het universum verstopt wijsheid op rare plekken.

40. Gebruik een dekentje dat je gelukkig maakt. Comfort is volwassen rebellie.

41. Weet dat je gedachten soms te veel tabbladen open hebben. Sluit er tien. Minstens.

42. Adem diep in en uit wanneer iemand je irriteert. Zuurstof wint bijna altijd.

43. Kijk naar vogels. Ze hebben nul stress over pensioenplannen.

44. Accepteer dat sommige mensen in je leven verschijnen als mysterieuze footnotes in een boek waar jij de hoofdtekst niet van begrijpt, en dat je soms pas jaren later ontdekt dat die blijkbaar de belangrijkste passage vormden.

45. Beantwoord je mails niet sneller, maar slimmer - een trage “ja” is beter dan een snelle “misschien”, en een duidelijke “nee” redt meer agenda’s dan therapie.

46. Luister naar stilte. Ze heeft betere analyses dan de meeste mensen op LinkedIn.

47. Investeer in een goed paar schoenen, want je voeten dragen niet alleen je lichaam maar ook al je slechte beslissingen - dan mogen ze tenminste comfortabel zitten.

48. Vraag hulp. Niemand is gemaakt om alles alleen te doen, zelfs jij niet.

49. Eet af en toe groenten die je vroeger vies vond, want soms realiseer je op 54 dat je smaakpapillen ondertussen geüpdatet zijn naar volwassen firmware en dat rode kool nu wél “oké” is, mits correct bereid en zonder trauma’s uit de jaren ’80.

50. Laat iemand voorgaan. Generositeit is gratis premium content.

51. Begrijp dat het leven geen puzzel is maar een legodoos. Je bouwt zelf wel iets.

52. Liefde lijkt vaak minder op een grootse symfonie en meer op een gammele radio die kraakt maar toch altijd het juiste lied vindt. Imperfectie is misschien wel de meest betrouwbare frequentie.

53. Sluit de dag af met een ritueel. Een kleine finale houdt het leven samen.

54. En zeg elke dag, minstens één keer, tegen iemand: blij dat je er bent. Zelfs al ben jij die iemand.

Het leven is minder een grote theorie en meer een verzameling kleine, onnozele, prachtige micro-momenten die je rustig aan elkaar moet puzzelen zonder handleiding.

We doen allemaal maar wat.

Soms werkt het. Soms knettert het. Soms gaat het volledig mis en soms voelt het alsof het universum even knipoogt.

En als jij één van deze 54 dingen meeneemt, al is het maar “leg je sleutels altijd op dezelfde plek”, dan is mijn verjaardag officieel nuttiger geweest dan de meeste nieuwjaarsresoluties.

Bedankt om mee te lezen.

Bedankt om er te zijn.

En vooral: vergeet niet dat je eigenlijk elke dag een nieuwe versie van jezelf mag downloaden.

Versie 54.0 draait alvast verrassend stabiel.